”İşveren–Mimar İlişkisi, Kaliteli Bir Eserin ve Fiziksel Çevrenin Oluşabilmesi İçin Elzemdir”

2025 yılının Arkitera İşveren Ödülleri kazananlarından Buda Mimarlık’ın kurucuları Burak Pelenk ve Eda Yazkurt Pelenk ile tasarım süreci ve yarışma pratiği üzerine konuştuk.

Kentin ana karakteri olan endüstri yapıları varlığının bir “miras” haline dönememiş olması, var olan potansiyelin kullanılamaması anlamına da geliyordu

Özge Durmaz: Üzülmez Lavuarı ve çevresi, Zonguldak’ın endüstriyel geçmişini ve emek tarihini taşıyan güçlü bir hafıza alanı. Buda Mimarlık olarak bu projeyi başlatırken, alanı yalnızca fiziksel olarak değil, kültürel ve tarihsel bir miras olarak ele alma kararınız nasıl şekillendi?

Burak Pelenk: Genel anlamda Zonguldak ve endüstri iç içe geçmiş halde var olmakta. Bunu anlamak, özümsemek ve mimari bir projenin bir parçasına haline getirmek uzun proje sürecinin en önemli parçası oldu. Başlangıçta yaptığımız sık ziyaretler bu anlamda çok yardımcı oldu. Kentin ana karakteri olan endüstri yapıları varlığının bir “miras” haline dönememiş olması , var olan potansiyelin kullanılamaması anlamına da geliyordu ve Üzülmez Lavuar alanı bu anlamda bir fırsat olarak karşımıza çıktı ve bunu değerlendirdik.

Eğer bir hassas denge kurulabilmiş ise tesis genelinde bir “endüstri mirası” ortaya çıkarma çabası bu anlamda anahtar niteliktedir

Özge Durmaz: Projede temel yaklaşımın; niteliksiz eklerin kaldırılması, özgün yapıların minimum müdahale ile korunması olduğu görülüyor. Buda Mimarlık olarak, koruma ile yeniden işlevlendirme arasındaki bu hassas dengeyi kurarken hangi öncelikler belirleyici oldu?

Burak Pelenk: Proje alanı, 1940’lı yıllardan beri kullanılan bir endüstri tesisi olduğundan, çok fazla sayıda müdahale ve yıllar içinde değişen teknolojinin etkisiyle kullanılmayan “muhdes” eklere sahipti. Proje ana kurgusu itibariyle,  yapıların bir bütün halinde “endüstri mirası” olma özelliğini tesis genelinde hissettirebilmek adına bahsi geçen bu eklerden arınarak, fonksiyon dahilinde gerekli hacimleri korumuş ve yeniden işlevlendirmiştir. Eğer bir hassas denge kurulabilmiş ise tesis genelinde bir “endüstri mirası” ortaya çıkarma çabası bu anlamda anahtar niteliktedir.

Özge Durmaz: Lavuar binasının kent müzesi, atölye yapısının ise kültür–sanat işlevleriyle değerlendirilmesi, endüstri mirasının kamusal yaşama açılması açısından önemli bir karar. Bu işlev seçimlerinin, Zonguldak kentinin kültürel yaşamına nasıl bir katkı sunmasını hedeflediniz?

Burak Pelenk: İşlev seçimlerindeki hedef, çoğunlukla proje paydaşlarının özellikle de Zonguldak Halkı’nı temsil eden İl Özel İdaresi’nin yönlendirmesiyle de oluştu diyebiliriz. Projenin başlangıç dönemlerinde, kentli ile yapılan çalıştaylarda bu anlamda önemlidir. Zonguldak, içinde üniversite, işeyen bir endüstri barındıran genç, çalışan nüfusa sahip bir şehir olduğundan kültür ve sanat faaliyetleri oldukça elzem durumdadır. Yapıların bir kampüs-tesis içinde yer alması da bu faaliyetlerin sürekliliği anlamında önemlidir.

Özge Durmaz: Alanın alt kotunun yeme–içme, üst kotunun ise açık hava etkinliklerine ayrılması, kültür vadisini günün farklı saatlerinde yaşayan bir kamusal mekâna dönüştürmeyi amaçlıyor. Bunun gibi mekânsal kurguların, alanın kentle kurduğu ilişkiyi nasıl dönüştürmesini bekliyorsunuz?

Burak Pelenk: Tesisin kendinde var olan farklı kotlar, dış mekan kullanımı ve yapıların farklı kotlardan ulaşımı anlamında pozitif potansiyele sahipti. Bizim yaptığımız var olan potansiyelleri, yeni işlevleriyle kullanılır hale getirmek oldu. Tesisin günün ve yılın farklı zamanlarında kullanılabilmesi, kentli kullanıcı açısından önemlidir ve proje kararlarını etkiler niteliktedir.

Özge Durmaz: Kömür üretimi ve işçiliğinin, “korunması gereken bir kültür hafızası zemini” olarak ele alınması, projeye güçlü bir kavramsal çerçeve kazandırıyor. Bu yaklaşımın, özellikle genç kuşakların kentle ve geçmişle kuracağı ilişkiyi nasıl etkileyeceğini düşünüyorsunuz?

Burak Pelenk: Kentli genelinde, kuşaklar içinde kömür ile hep bir etkileşim olmuş ve olmakta. Şehirde yer alana Maden Müzesi zaten, kömür endüstrisinin nasıl çalıştığı hakkında oldukça iyi bilgi vermektedir. Üzülmez Lavuar alanı özelinde, kömürün yolculuğunun geçtiği bir durak olarak tesisin mümkün olduğu kadar “hep olduğu halde” bırakarak, insanın ve doğanın izinin okunduğu bir “yapısal anıt” olarak değerlendirilmiştir.

Arsa geneline kaybetmekte olduğu kimliği kazandırmak ve yapısal bütünlük sağlamak amacıyla tasarlanan statik müdahale kendini saklamadan, cesurca kendini göstermektedir

Özge Durmaz: Yeni ek yapıların, endüstri yapılarının karakteristik strüktürel dilini gizlemeden, cesur bir mimari yaklaşımla ele alınması dikkat çekiyor. Kamu projelerinde sıkça karşılaşılan temkinli yaklaşımların aksine, bu net mimari tavrı benimsemek sizin için nasıl bir karar süreci gerektirdi?

Burak Pelenk: Özellikle “Atölye Yapısı” muhdes eklemeler ve yaklaşık 10 senelik bir bakımsızlıktan dolayı fazlaca zarar görmüş ve yapısal kimliğini kaybetmiş durumdaydı. Bu yapıyı ayağa kaldırmak ve yeni işlevine kazandırmak için sıkı bir statik müdahale gerekiyordu. Elbette bu müdahaleyi saklamak bir yol olabilirdi fakat yapıya, arsa geneline kaybetmekte olduğu kimliği kazandırmak ve yapısal bütünlük sağlamak amacıyla tasarlanan statik müdahale kendini saklamadan, cesurca kendini göstermektedir.

İşveren – mimar ilişkisi kaliteli bir eserin, kaliteli bir fiziksel çevrenin oluşabilmesi için elzemdir

Özge Durmaz: Arkitera İşveren Ödülleri kapsamında Kamu Kategorisi’nde ödül kazanmak, Buda Mimarlık’ın mimarlık, koruma ve kamusal mekân üretimine yaklaşımı açısından nasıl bir anlam taşıyor? Benzer endüstriyel miras alanlarında çalışan projeler ve mimarlık ofisleri için ne tür önerilerde bulunmak istersiniz?

Burak Pelenk: Herhangi bir proje kategorisinde, işvereninde içinde bulunduğu bir ödül kazanmak çok değerli. Çünkü işveren – mimar ilişkisi kaliteli bir eserin , kaliteli bir fiziksel çevrenin oluşabilmesi için elzemdir. Hele de işveren kamu ise, bu daha da önemli bir hale geliyor. Endüstriyel alanlarda çalışmak çok anlamlı ve bir mimar için güzel bir fırsat, fazlaca okumak ve tasarımsal yaklaşım çabalarından daha da önemli olan bolca alanda vakit geçirmek kentte, çevresine dolaşmak ve gözlemlemek çok faydalı olacaktır düşüncesindeyiz.

Üzülmez Kültür Vadisi