Yapı Statiği Üzerine Felsefi Bir Deneme

Bu metin, yapı statiğini salt mekanik hesaplara konu etmenin ötesinde felsefi bir düzlemde, özellikle varlık ve mekân ilişkisi üzerinden yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Yapının zemine tutunma, ağırlığını taşıma ve denge kurma süreçleri, burada ontolojik bir meseleye –insanın dünyada olma biçimine– dönüştürülür. Yapının fiziksel varlığını aşarak onun varoluşsal açıklığını, mimari bütünlüğünü ise dünyayla kurduğu dinamik ve kimi zaman gerilimli ilişki içinde düşünmeye davet eder.

Bu yazıda etimolojik olarak sabitlik, durağanlık anlamına gelen, durma ve dengeye sadakati oranında övgüye mazhar olan statik hususuna -işbu yazı nezdinde- yapı statiğine farklı bir perspektifle bakmayı öneriyorum. Yapı statiği denilince ilk olarak yapının kendi ağırlığı başta olmak üzere, kullanıcı ve dış etkenlerle oluşan ağırlıkları taşıyabilmesi ve eş zamanlı olarak statik bütünlüğünü koruyabilmesi kastedilmektedir. Ağırlıkların taşınması ile aynı anlama gelmek üzere yüklerin konsolide edilmesi, organizasyonu ve taşıyıcı elemanların birlikte çalışırlığına atıf yapılmaktadır. Buna göre yükler sırasıyla döşemelere, kirişlere, kolonlara ve nihayetinde temel üzerinden zemine aktarılmakta ve bu silsiledeki bir zafiyet yapının bütünlüğünü tehdit etmektedir.

Yapının zeminle kurduğu ilişki temele bakar ve temel yapının yeryüzü ile temas ettiği yer olarak düşünüldüğünde, toprak (land, ground) yapının varlığının koşulu haline gelmektedir. Bir bakıma yapının imkanı yere dokunma cesaretine bağlıdır. Yere “güvenmek” yapının varoluşunun başlangıç aşamasıdır ve yerle temas yapının ontolojik sınırlarını da belirler. Böylece yapının zeminle kurduğu ilişki, yalnızca fiziksel bir taşıyıcılığa değil, varlığın topo-ontolojik koşullarına işaret eder ve kurulan ilişkinin esası yerin taşıma ortamı, bir çeşit dekor ve mühendislik çözümünde metrik bir girdi olmanın çok ötesindedir. İnşa, ikamet gibi konuları gündemine alan bu metnin Heidegger’i çağırması çok şaşırtıcı olmasa gerek. Varoluşun, varlığın varlığa gelmesinin coğrafi gündemi yapı inşasının taktik sınırlarını aşarak, meseleyi bir “taşınmaz” olmanın trajedisine hapsetmez. Yapıdan beklenen bu bağlamda yeryüzüne karşı direnç değil, coğrafi olanla uyumdur; çünkü bir yapı inşa etmek Heidegger düşüncesinde dünya ile ilişki kurmak –fenomenolojik anlamda dünyaya yönelmek- bina statiğini insanın dünyada olmasına yorarak bahse konu fiziksel dengeyi Dasein’ın oluşunun dahilinde almaktır. Bu anlamda genelde mekân, özelde yapı Dasein’ın barınağı, içinde ya da üstünde ve hatta altında konum aldığı kendi içinde kapalı bir sistem değildir. Aksine Dasein ile açılan, yapı-zemin ilişkisinde var-oluşan bir açıklıktır.

Devamla yapının varlığı (varlığa gelmesi) yerçekimine inat bir çeşit dikeyde yükselme uğraşı olarak değerlendirilebilir. Her yapı, kendi ağırlığıyla yeryüzüne teslim olma tehdidi altındadır, bu nedenle onun yükselişi, bir tür direnç ve gecikme hareketidir. Yapı bütünündeki güçler aktarılarak en nihayetinde zemine iner. Kolektif olarak, elden ele zemine aktarılan güç, bilindiği üzere zemin tarafından tekrar yapıya aktarılır. Söz konusu aktarım mefhumu Derrida gözlüğünden bir çeşit erteleme (différance) olarak alınabilir. Anlam kendisini bir sonraki uğrağa havale etmekte, süreç tamamlandığında oluşan yapıyı, bir yapıdan çok güçler buluşması, olumsal ve geçici bir dayanışma olarak değerlendirebilmek mümkün hale gelmektedir. Yapı, sabit bir varlık değil, aktarımın ertelenmiş toplamı, yani bir dizi “henüz” halidir.

Başlangıçta da ifade edildiği gibi yapı statiği, genellikle yüklerin -ağırlıkların, etkilerin, direnişlerin- hiyerarşik biçimde zemine aktarılmasıyla ilgilenir. Dolayısıyla yapı statiğini kuvvetlerin sıfırlanması olarak okumaya karşıt bir okuma geliştirilebilir: Gerilimin sürekliliği. Yapının taşıyıcı sistemi uyumlu birlik ve denge fikrinden çok, kuvvetlerin karşılaşması, çatışması ve sürtünmesiyle hemhâldir. Taşıyıcı sistem, bu gerilimi bastırmaz, içinde sürdürür, bu tansiyonu taşır.

Diğer yandan bir yapının inşası aslında ikamet etmekten fazlasıdır ve mekân bu bakımdan- kendi müdahale hakkını saklı tutarak- müdahale edilen bir yerdir. Yapı statiğinin ilişkisel bir parçası olan ve yapının gömüldüğü mekân, inşaat faaliyetinin denklemler bütününde bir sistem parametresi olmanın çok ötesinde mülkiyet, sınır ve kimlik kavramlarıyla iç içedir. Bir yere temel atmak, temellenmek oraya dair sahiplilik nosyonunu ön plana çıkarır. Böyle bakıldığında temel atarak sınır çekilir, içerilme ve dışlama eyleminde bulunulur, yer üzerinde hak iddia edilir. Sadece fiziksel yükler değil, aynı zamanda mülkiyetin (toplumsal/politik yükün) fiziksel sınırları da güvence altına alınır. Yapı, bu anlamda hem taşıdığı yüklerin hem de dayandığı yerin toplumsal, tarihsel ve etik gerilimlerini üstlenir.

Yapı statiğini denge yerine gerilim hattından, uyum yerine direnç etkisinden okumak yapının dünyaya dair çatışmalı bağını destekler; çünkü her yapı, ayakta kalmak için taşıdığı kuvvetlerle sürekli bir münakaşa içindedir. Bu karşılaşma, uyumun ya da huzurun değil, çatışmanın sürekliliğidir. Dolayısıyla önerilen düşünce yerle uzlaşarak kurulan bir huzur ortamı değil, insanın ve donatıların yerinden edilerek poetik kozmosun parçalanmasıdır. Bu anlamda yapı, kozmosun tamamlayıcı unsuru değil, varlığın, yerle çatışarak yeniden biçimlenmesidir. Yapı, kendi ağırlığını dünyaya bıraktıkça hem varlığını hem de kırılganlığını açığa çıkarır, her temel aynı zamanda bir uçurumun (Abgrund) eşiğidir. Statik bütünlük bu nedenle tamamlanmış bir hâl olmayıp, yapı dengeyi bulduğu için değil, olumsal ve geçici bir açıklıkta varoluşunu sürdürebildiği için ayaktadır.