Değirmenburnu Yarışması Üzerine: Koruma, Temsil ve Değerlendirme

Bodrum Değirmenburnu Tarihi Yel Değirmenleri ve Yakın Çevresi Fikir Projesi Yarışması, nisan ayı başında ilan edildi ve 30 Haziran’da sonuçlandı. Cenk Dereli ile birlikte katıldığımız yarışmanın ödül grubuna giren projeleri geçtiğimiz hafta inceleme fırsatı bulduk. Bu inceleme, şartnamenin tarif ettiği koruma yaklaşımı, jüri değerlendirmesi ve ödül grubundaki bazı projelerde öne çıkan mekânsal kararlar üzerine bir görüş yazısı yazma ihtiyacını doğurdu.

Yarışma şartnamesinde, Bodrum Değirmenburnu koruma öncelikli bir kültürel peyzaj alanı olarak tanımlanıyor. Alanın peyzaj, silüet ve kamusal kullanım potansiyellerinin birlikte düşünülmesi isteniyor. Yel değirmenlerinin Bodrum kent merkezi, Bardakçı, Gümbet ve deniz yönlerinden algılanan silüet değeri özellikle vurgulanıyor. Değirmenlere yapılacak ek fiziksel müdahalelerin asgari ve geri döndürülebilir olması bekleniyor. Alanın 1. derece doğal sit içinde yer alması da jeolojik yapı, doğal bitki örtüsü ve mevcut silüet üzerindeki etkileri daha önemli hale getiriyor.

Şartname, güçlü bir kamusal kullanım senaryosu istiyor. Dolaşım, seyir, duraklama, bilgilendirme, sergileme, gece-gündüz kullanımı ve turizm baskısını yönetecek araçlar yarışmanın önemli başlıkları arasında. Yani yarışma, alana hiç dokunmayan pasif bir koruma yaklaşımı önermiyor. Müdahale bekleniyor; ancak bu müdahalenin alanın doğal, tarihî ve görsel değerlerini geriye itmemesi gerekiyor.

Müdahalenin Görünürlüğü

Ödül grubuna giren projelerin yayımlanan görsellerine bu açıdan bakıldığında farklı yaklaşımlar görülüyor. Bazı projeler değirmenler sırtını ana omurga olarak ele alıyor ve daha düşük yoğunluklu ziyaretçi rotaları öneriyor. Bazıları ise alanı daha kapsamlı bir park, seyir terasları sistemi, yükseltilmiş dolaşım ağı ya da mimari enstalasyonlar dizisi olarak yeniden kuruyor. Birçok projede değirmenler, mevcut durumlarından bağımsız biçimde daha tamamlanmış, bütünlüklü ya da romantik bir üretim peyzajı imgesinin parçası haline geliyor. Bazı önerilerde geniş sert zeminler, platformlar, uzun duvarlar, yaya köprüleri, ya da büyük ölçekli gölgelikler öne çıkıyor.

Bu durum şu soruyu gündeme getiriyor: Koruma öncelikli bir yarışmada, müdahalenin görünür olması ne kadar belirleyici oluyor? Daha ölçülü, geri planda kalan ve mevcut peyzajı öne çıkaran kararlar yarışma ortamında nasıl okunuyor? Alana az müdahale eden bir yaklaşım, yeterince güçlü bir tasarım pozisyonu olarak değerlendiriliyor mu?

Değirmenleri Tek Bir Grup Olarak Okumak

Proje görsellerinde dikkat çeken eğilimlerden biri, değirmenlerin güçlü bir görsel seri olarak ele alınması. Restore edilmiş gövdeler, pervaneler, çevre düzenlemeleri ve rota sistemiyle değirmenler bütünlüklü ve kolay okunur bir kültürel peyzaj imgesine dönüşüyor. Ancak Değirmenburnu’ndaki yapıların her biri aynı durumda değil: Bazılarının gövdesi büyük ölçüde ayakta, bazılarında çatı ya da mekanizma izleri var, bazıları ileri derecede yıkılmış, bazıları ise daha önce müdahale görmüş. Bu nedenle değirmenleri yalnızca bir grup olarak değil, her birinin fiziksel geçmişi, hasar durumu ve mevcut karakteri üzerinden ayrı ayrı ele almak daha hassas bir koruma yaklaşımı sunabilirdi. Bu durum koruma açısından önemli bir soruyu beraberinde getiriyor: Bütün değirmenler aynı tarihsel ana mı döndürülmelidir?

Topoğrafya, Ölçek ve Etki

Benzer bir durum topoğrafya ve peyzaj kararları için de geçerli. Değirmenburnu’nun değeri sadece değirmenlerden kaynaklanmaz. Kayalık, rüzgârlı, çıplak ve yarı-doğal tepe karakteri de bu mirasın parçasıdır. Şartname; rüzgâr rejimini, eğimleri, bitki örtüsünü, doğal eşikleri ve görüş akslarını tasarımın temel verileri arasında sayıyor. Bu nedenle, Değirmenlerin çevresinde büyük sert zeminler, yoğun teraslamalar, yükseltilmiş dolaşım halkaları, uzun duvarlar ya da peyzajı fazlaca düzenleyen geometriler sadece işlevsel kararlar olarak okunamaz. Bu kararlar alanın açıklık, yalınlık ve kendiliğindenlik hissini de değiştirir.

Elbette kontrollü dolaşım, erişilebilirlik, bakım, güvenlik ve ziyaretçi yönetimi için zemin müdahaleleri gerekir. Değirmenburnu bugün bakir bir alan değil. Düzensiz kullanım, araç baskısı, bakım eksikliği, çöp, vandalizm ve erişim sorunları var. Bunların çözülmesi tasarım gerektirir. Tartışılması gereken, bu tasarımın ölçeği ve alan üzerindeki etkisidir. Bir patika ile platformlar ağı, küçük ölçekli yönlendirme elemanları ile alanı yeniden kuran büyük yapısal sistemler aynı ağırlıkta müdahaleler değildir. Benzer şekilde, ziyaretçi merkezini alt kotta ve sınırlı bir alanda konumlandırmak ile sırt hattını platformlar, teraslar ya da yeni strüktürlerle yeniden örgütlemek aynı etkiyi yaratmaz.

Mevcut İmar Planı Kararı mı, Yeni Müdahale mi?

Bu tartışmanın başka bir boyutu da yarışmacılarla paylaşılan plan kararlarının jüri değerlendirmesinde nasıl okunduğudur. 14 sıra numaralı projemize ilişkin jüri raporunda, “Batı yönünde önerilen yeni ulaşım güzergâhının ölçeği ve Antik Taş Ocağı’nın hemen yanından geçirilmesi önerilen yol” alanın korunması hedefiyle çelişen bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Oysa söz konusu yol, yarışmacılarla paylaşılan “2.5 2017 Onaylı Kıyı Kenar Çizgisi” klasörü içindeki “Değirmenler_Plan_Halihazır_Kadastro_Kıyıkenar_2000.dwg” dosyasında yer alan, 1/5000 ve 1/1000 Koruma Amaçlı İmar Planı belgelerinde de görülen mevcut imar planı kararına dayanmaktadır. Paftada bu verinin kaynağı belirtilmiş, yolun izi ve boyutları değiştirilmeden işlenmiştir.

Yarışma şartnamesi, alandaki değirmenlerin mülkiyet haklarını mevcut çatışmalar nedeniyle korumayı önemseyen bir çerçeve tarif etti. Bu durumda çevre parsellerdeki plan kararlarını tamamen yok sayan bir öneri geliştirmek, alanın güncel gerçekleriyle eksik bir ilişki kurar. Bu nedenle projemizde, mevcut Koruma Amaçlı İmar Planı’nda yer alan yolu ve çevre parsellerdeki olası yapılaşmayı tasarım verisi olarak kabul ettik. Amacımız, alanın gelecekte karşılaşabileceği imar ve mülkiyet koşulları içinde de geçerliliğini koruyacak bir öneri geliştirmekti.

Ödül grubunda bu yolun ve çevre parsellerdeki imar/mülkiyet durumunun gerçekliğini açık biçimde dikkate alan bir yaklaşımın öne çıkmaması, yarışmanın değerlendirme çerçevesi açısından ayrıca tartışmaya değerdir. Jürinin, yarışmacılarla paylaşılan belgelere tam olarak hakim olmaması mümkün olmayacağına göre, seçilen projelerin Bodrum kentsel mekanını var eden dinamikleri bir an için unutarak hayal kurmanın araçları olarak seçildiğini umut ediyoruz. Ancak bu umutlu bakış projemizin jüri raporunda yukarıda bahsi geçen ifadesini anlamlandırmaya yetmiyor. Jürinin bizim önerimiz sandığı müdahale Belediye’nin onaylı Koruma Amaçlı İmar Planı projelerinde işlidir. Bu görüş jürinin değerlendirme kriteri olarak paylaştığı bir görüşse, yarışmacılarla paylaşılan  dökümanlar arasında bu dosyaların paylaşılmış olması yanıltıcı değil midir?

Jüri, şartnamede Değirmenburnu için koruma öncelikli, silüete duyarlı, topoğrafyayla uyumlu, asgari ve geri döndürülebilir müdahalelere dayanan bir yaklaşım tarif etmişti. Kamusal kullanım, ziyaretçi yönetimi ve uzun vadeli işletme modeli de bu çerçevenin parçasıydı. Ancak ödül grubuna giren bazı projelerde bu ilkelerle çelişen kararlar öne çıkıyor. Jüri raporunda ise başka bir soru daha gündeme geliyor: Yarışmacılarla paylaşılan imar planında zaten yer alan bir yol, neden projemizin önerdiği yeni bir ulaşım kararı gibi değerlendirildi? Bu nedenle sonuçları, Kolokyum sırasında şartname, yarışmacılara verilen belgeler, koruma yaklaşımları ve değerlendirme ölçütleri bağlamında etraflıca tartışmak gerekiyor.