İzmir Uzundere’de Eğimli Bir Arazide Kampüs Düşünmek

Sakine Yılmaz ve Ömer Akay tarafından yapılan bu okuma, İzmir Demokrasi Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nde yürütülen Arc402 mimari tasarım stüdyosu kapsamında Uzundere bölgesi üzerine gerçekleştirilen masterplan ve kampüs çalışmaları doğrultusunda üretilmiştir. Çalışma, belirli bir yapı önerisini anlatmaktan çok, eğimli bir arazide kampüs üretmenin mimari ve kentsel etkilerini topoğrafya, kamusal alan ve dolaşım ilişkileri üzerinden tartışmayı amaçlamaktadır.

Günümüzde birçok kampüs projesi, topoğrafyayı tasarımın temel girdisi olarak ele almak yerine, çözülmesi gereken teknik bir problem olarak görmektedir. Eğimin düzeltilmesi, geniş platformların oluşturulması ve zeminin mümkün olduğunca yataylaştırılması, mimari üretimin yaygın reflekslerinden biri hâline gelmiştir. Ancak bu yaklaşım yalnızca doğal araziyi dönüştürmekle kalmaz; mekânın kurabileceği ilişkileri de sınırlar. Topoğrafya kaybolduğunda, kamusal yaşam çoğu zaman tek kotlu, parçalı ve geçirimsiz alanlara indirgenir.

Uzundere, İzmir’in topoğrafik karakterinin güçlü biçimde hissedildiği bölgelerden biridir. Sert eğimler, farklı kotlarda gelişen yapılaşma ve parçalı dolaşım ağları, alanın yalnızca plan üzerinden okunamayacağını gösterir. Bölgedeki gündelik yaşam zeminin doğal hareketiyle birlikte şekillenmekte; farklı kotlar arasında sürekli bir ilişki kurulmaktadır. Bu nedenle burada tasarlanacak bir kampüs, araziye yerleşen bağımsız yapı nesneleri olarak değil, topoğrafyayla birlikte çalışan katmanlı bir kamusal sistem olarak düşünülmelidir.

Eğimli arazilerde kampüs tasarlamak, yalnızca yapıların farklı kotlara yerleştirilmesiyle ilgili değildir. Asıl mesele, topoğrafyanın ürettiği potansiyeli kamusal yaşama dönüştürebilmektir. Kampüs yaşamı yalnızca derslikler ve kapalı hacimler içinde değil; geçişlerde, rampalarda, yaya allelerinde, teraslarda ve yapıların arasında oluşan sosyal boşluklarda kurulur. Bu nedenle açık alanlar, yapılar arasında kalan artakalan yüzeyler değil; tasarımın temel organizasyon elemanları hâline gelir.

Uzundere üzerine yapılan okumalar, mevcut kentsel dokuda en büyük problemlerden birinin süreklilik eksikliği olduğunu göstermektedir. Kot farkları çoğu zaman bağlantı kuran mekânsal fırsatlar yerine fiziksel bariyerler olarak çalışmakta; yaya hareketleri parçalanmakta ve kamusal alanlar birbirinden kopuk odaklara dönüşmektedir. Bu durum, mimarlığın yalnızca yapı üretmek üzerinden değil, zemin ilişkilerini yeniden tarif etmek üzerinden düşünülmesini gerekli kılar.

Bu bağlamda kampüs önerisi, araziyi düzleştiren tekil platformlar üretmek yerine, topoğrafyayla birlikte katmanlaşan bir yerleşim modeli üzerinden ele alınmıştır. Farklı kotlara yayılan birimler, birbirine yaya alleleri ve açık dolaşım ağlarıyla bağlanırken; yapıların arasında kalan boşluklar sosyal karşılaşma alanları olarak değerlendirilmiştir. Böylece kampüs, yalnızca eğitim işlevlerini barındıran bir yapı grubu olmaktan çıkarak, gün boyunca yaşayan geçirgen bir kamusal zemin üretmeyi amaçlamaktadır.

Kesit, bu tür topoğrafik alanlarda tasarımın temel araçlarından biri hâline gelir. Plan, çoğu zaman yalnızca yatay ilişkileri tarif ederken; topoğrafik arazilerde kamusal yaşam düşeyde de devam eder. Kotlar arasında kurulan görsel ilişkiler, teraslaşan açık alanlar ve eğim boyunca devam eden dolaşım sistemi, kampüsün mekânsal karakterini belirleyen temel unsurlardır. Bu nedenle kampüs, topoğrafyaya rağmen var olan bir kurgu değil; topoğrafyanın ürettiği çeşitlilik sayesinde zenginleşen bir mekânsal deneyim olarak ele alınmalıdır.

Yeşil alan meselesi de bu bağlamda yeniden düşünülmelidir. Yoğun yapılaşmanın baskın olduğu kent parçalarında yeşil çoğu zaman estetik bir ek ya da zorunlu bir planlama verisi olarak ele alınmaktadır. Oysa topoğrafik alanlarda yeşil, zeminin sürekliliğini koruyan temel bir kamusal katman hâline gelir. Sert platformlar yerine araziyle birlikte çalışan yeşil yüzeyler, yalnızca ekolojik değil; sosyal bir süreklilik de üretir. Böylece açık alanlar yalnızca geçiş mekânı olmaktan çıkar; durma, karşılaşma ve birlikte vakit geçirme potansiyeli taşıyan kamusal odaklara dönüşür.

Sonuç olarak Uzundere, eğimli arazilerde mimarlığın yalnızca yapı üretmekten ibaret olmadığını hatırlatır. Topoğrafya burada çözülmesi gereken teknik bir problem değil; kamusal yaşamı örgütleyen temel tasarım girdisidir. Kampüsü araziye yerleştirmek yerine, araziyle birlikte düşünebilmek; mimarlığın nesne üretme refleksinden uzaklaşıp zemini yeniden tarif edebilmesini gerektirir. Çünkü topoğrafik kentlerde kamusal yaşam düz zeminde değil, kotlar arasında kurulur.