Eşdeğer Mansiyon (Profesyonel Kategori), Yapı Tasarım Yarışması 2025 – Kentsel Dönüşüm: Alternatif Arayışlar

Pınar Kayhan Helvacıoğlu'nun "Yapı Tasarım Yarışması 2025" için tasarladığı proje, eşdeğer mansiyon ödülü kazandı.

Proje Raporu:

‘CORE—BREATHING’

‘CORE—BREATHING’ olarak tanımladığımız terim ‘Çekirdek’ ve ‘Nefes’ kelimelerini bir arada içeren, her iki binada bir kendini tekrar ederek ada bazlı çözüm sunan kentsel, mekânsal ve taşıyıcılık anlamda kentsel dönüşümü hızlandırarak alternatif sunan hibrid (betonarme+çelik) bir güçlendirme operasyonudur. ‘CORE—BREATHING’ güçlendirme operasyonu faydaları;

– Birbirine yakın zemin sınıfındaki binalar için ada bazlı çözüm önerilir,

– Yatayda (arsa derinliğinde 105 cm; arsa boyunda 1 kat kot farkına (3-4metre) kadar, farklı kotlu yerlerde uygulanabilir,

– Zamanala kullanıcı profili, tercihi veya ihtiyacı değişse dahi, eski sistemin büyüyüp – küçülme potansiyeli olan kısmı hibrit çözümlendiğinden daire tipolojileri kolayca değiştirilebilir.

– Sadece uygulandığı bina bazında değil, statik, kentsel ve mekânsal çözümler ve iyileştirmeler sunar.

Seçilen Bölge: İzmir, Güzelyalı sahil kesimi

‘CORE—BREATHING’ güçlendirme için seçilen bölge Üçkuyular Vapur İskelesi’nden başlayarak Karataş Vapur İskelesi’ne kadar uzanan, Mustafa Kemal Sahil Bulvarı ve Mithatpaşa Caddesi’ne sınırı olan 7-8 katlı, 35-55 yıllık binaların yer aldığı İzmir, Güzelyalı sahil kesimidir. Beton ömrünü tamamlamış olan bölgede kentsel dönüşümün durma noktasına gelmesinin sebepleri:

1. Ekonomik Sebepler; bazı mülk sahipleri, inşaat yapım veya güçlendirme masraflarını karşılayamamaktadır.

2. Mülk sahipleri arasındaki anlaşmazlıklar; mülk sahipleri arasında yapılacak bina, yapım kalitesi, proje çözümü, ödeme prensipleri vb. konularda orta nokta sağlanamamaktadır.

3. İlgili mevzuatlara göre alan kaybı; binalar yeniden yıkılıp yeniden yapılırsa ilgili mevzuatlara göre dengelenmiş merdiven yerine sahanlıklı merdiven, eskisine göre daha büyük kapasiteli asansör, binalar 21.50 m yüksekliği aştığından ilave korunumlu yangın merdiveni, zemin katta konut dışı kullanım olduğundan gerekli alanda sığınak ve gerekli miktarda otopark alanı çözümlenmesi zorunludur. Buna göre arsa alanı değişmediğinden mülk sahipleri sahip olduklarına kıyasla çok daha küçük alanlar elde etmektedir.

4. Eski ve yeni mülkün yatırım değerinin yakın kalması; yeni yapılan binanın yeni olmasına rağmen kullanım alanının eskisine göre küçük kalmasından ötürü yatırımsal değerininin yaklaşık başa baş gelmesidir.

5. Müteahhitlerin beklentisinin sağlanamaması ve inşaat zorlukları; müteahhitlerin bölgede kentsel dönüşümde bekledikleri karı elde edememesi ve bölgenin bitişik nizam olmasından kaynaklı çevre binalara zarar vermeme, trafik yoğunluklu dar caddede çalışma, vb. inşaat zorlukları müteahhitleri bölgeden uzak tutmaktadır.

‘CORE—BREATHING’ güçlendirme operasyonunun kentsel dönüşümü hızlandırmadaki rolü ve etkisi;

Bölgede hem müteahhit hem arsa sahiplerini teşvik ederek kentsel dönüşümü hızlandırmak için yapılarda esnek bir model önerilmiştir. Bu bölgedeki binalar genellikle geniş 3 + 1 veya 4 + 1 dairelerden oluşmaktadır.

Önerilen modelde mevcut bir daireden iki adet daire çıkarılması amaçlanmıştır. Bu daireler 3+1, 2 + 1, 1 + 1 tip ve türevleri olabiliyor. Bu şekilde yeni çıkan dairelerden birinin müteahhit firmaya verilebilme olasılığının sağlanmasıyla kullanıcıların ekonomik olarak zorlanmadan güçlendirmenin cazip hale gelmesi amaçlanmıştır. Yahut talebe bağlı ev sahibi birini yatırım (kira, satış) maksatlı olarak değerlendirebilir. Bunun yanı sıra daireler bölünmeden de mevcut boyutlarında kullanılabilir veya bitişiğindeki komşusuyla anlaşarak (ona ödeyerek veya satarak) evini büyütebilir veya dubleks daireye sahip olabilir. Mal sahiplerine bu şekilde tercihler sunulmuştur.

Taşıyıcı sistem de bu olasılıkların tümünü sağlayacak şekilde kurgulanmıştır. Zamana bağlı olarak kullanıcı profili, tercihi veya ihtiyacı değiştiğinde eski sistemin büyüyüp – küçülme potansiyeli olan kısmı hibrit çözümlendiğinden daire tipolojileri kolayca değiştirilebilir.

Kentsel güçlendirme hızlandırılırken aynı zamanda mevcut fiziksel çevrede kentsel, mekânsal iyileştirmeler sağlanır.

İzmir, Güzelyalı sahil kesiminde önerilen ‘CORE—BREATHING’ KENTSEL ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1. Bitişik nizam binalarda boşaltılan döşemelerle, konut-avlu-konut-konut-çekirdek-konut tekrarıyla elde edilen kapalı, açık ve yarı-açık olarak geçirgen yapılı öneride ada bazlı bir çözüm önerilir.

2. Arka yol kotuyla yaklaşık 1 kat yüksekliğinde (3m) kot farkı bulunan bölgede 1. Katların belediye hizmetine bırakılarak kamusallaştırılması önerilmektedir. Böylece görece uzun yapı adaları boyunca gözlenen yaya erişimi engeli, iklimsel blokaj, yeşil alan yetersizliği, trafik ve gürültü sorunu vb. kentsel sorunlar iyileştirilir.

3. Öneride; zemin katları (mevcuttaki gibi) ticari (dükkanlar); birinci katlar belediye hizmetinde kamusal (yeni kullanım); üst katların ise konut kullanımına bırakılmıştır (mevcuttaki gibi). Birinci katta 45-55 m2 arasında değişen, belediyeden kiralanabilen çarşı yer almaktadır. Zemin kat cadde üstü pahalı olduğundan çarşıda; pilates, yoga salonları, sosyete manavı, berber, atölyeler, çalışma alanları vb. mekanların yer alabilir. Böylece konut projeleri kendi ihtiyacını kendi içinde karşılayan karma bir projeye dönüştürülür.

4. Birinci kat kamusallaştırılarak belediye hizmetine bırakıldığından projede alan kaybı yaratmamak adına yapılara bir kat eklenmesi uygun görülmüştür). İlave edilen kolon ve perdeler son katta da sürdürülürken eski taşıyıcılar üzerinde çelik sisteme geçilmiştir. Böylece eski taşıyıcılara fazla yük verilmeden sistem çözümlenmiştir.

5. Eski binalarda uzun yapı adaları boyunca kot farkı, yaya erişimine engel teşkil etmekteydi. Yapıların birer kat artırılarak birinci katın kamusallaştırılması ile ön ve arka yol arası bağlantı sağlanarak yaya erişimi gerçekleştirilir.

6. Ağırlıklı olarak yalnızca tek yoldan giriş verilen eski bitişik nizam yapılarda birinci katın kamusallaştırılmasıyla hem ön hem arka yoldan konutlara giriş yapılır. Böylece araç yeri arama / araç park için çift yönlü seçenek sağlandığından Mithatpaşa Caddesi’ndeki trafik yoğunluğu arka yolla paylaştırılır.

7. Tek cepheli ve toprağa gömülü zemin katta yer alan dükkanların mal kabul zamanlarında Mithatpaşa Caddesi’nde trafik önemli ölçüde sıkışmaktadır. Birinci katın kamusallaştırılmasıyla hem zemin kat dükkanların hem de çarşıda yer alan dükkanların mal kabulünün arka tali yoldan yapılması önerilmektedir. Böylece Mithatpaşa Caddesi’nde trafik rahatlatılır. Bunun için belirlenen saatlerde dükkânlara mal alımının rahat yapılabilmesi için mal indirme asansörü önerilir.

8. Kuraklık, BM tarafından geleceğin en büyük sorunu olarak kabul edilmektedir. Önerilen proje çatıda dört yönden avluya doğru eğim verilerek yağmur suları toplanarak, su deposunda depolanır, ihtiyaç durumunda kullanılır.

9. Yoğun nüfusun ikamet ettiği bölgede kişi başına düşen yeşil alan miktarının oldukça az olduğu görülebilir. Önerilen projede hem iki bina birleşiminde yer alan avluda hem avluya bakan konut mekânlarında yer alan kat saksılarında bitkilendirme yapılır.

10. İzmir’in bölgeye özgü yazın körfezden karaya esen imbat rüzgarı, yazın bunaltıcı sıcaklarda kente adeta nefes verir. Ancak uzun adalarda yatayda metrelerce boşluk olmaksızın bitişik yapılar yer aldığından, binalar serinletici imbat rüzgârına karşı adeta blok oluşturmaktadır. Konut-avlu-konut, konut-çekirdek-konut tekrarıyla elde edilen ada bazlı öneride geçirgen avlu ve çekirdek sayesinde denizden gelen rüzgârın arka bloklara ulaşması sağlanır.

İzmir, Güzelyalı sahil kesimindeki kentsel sorunlar ve ‘CORE—BREATHING’ STATİK ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1. Açık çıkma yapan çerçeve kirişsiz geniş balkon döşemeleri kesilerek sistem modüler ve düzenli formata dönüştürüldü.

2. Binanın sürdürülen tüm mevcut eski kolonlarında imalat kusuru sayılabilecek tüm kusurların giderilmesi amacıyla karbon fiberle sarılması öngörülmüştür. İki bina birleşiminin tekrarlandığı öneride, sınırda yer alan perdeler ve merkeze yakın X yönlü kolonlar korunur, karbonfiberle güçlendirilir. Çünkü mevcuttaki görece dar ve uzun olan parsellerde, hemen hemen tüm bitişik nizam evlerde sınırda yer alan taşıyıcılar perdedir ve Y yönündedir. İlaveten merkeze yakın X yönündeki kolonlar da yönetmelikten ötürü ışıklık boyutu ve kat koridoru mesafeleri aynı olduğundan benzer konumda ve boyuttadır.

3. İki binanın birleşiminde yer alan döşemeler kesilir. Kesilmeden evvel modüler, çerçeve oluşturan ve birbirini karşılayan yeni düşey betonarme elemanlar kalıplarla dökülür.

4. Sistemin X yönünde devamlı ve bütün bir şekilde çalışabilmesi için çekirdekte mevcut kirişlerin sürekliliği sağlanır. Ancak kot farklarının olduğu düğüm noktalarında depremde oluşabilecek kesme kuvvetini engellemek için betonarme mantolama uygulanır.

5. Üst kattan alt kata doğru betonarme döşemelerin kesilerek ilerletildiği sistemde çekirdek boşluğu sayesinde temele inilir. Burada eski binaların temelleri, her iki binanın sistemini bozmamak için korunur, ancak çekirdek sınırında bulunan yeni betonarme düşey taşıyıcılar için yeni temeller konumlanır.

Bölgede eski binaların temelleri ağırlıklı olarak mütemadi (sürekli) temeldir. Çekirdekte yeni yapılacak olan temel, kendinden evvelki kiriş aksına kadar radye temel olarak kurgulanır. Böylece radye temel, eski sistemi temelden destekler ve güçlendirir. Kot farkı olan yerlerde radye temelde de betonarme mantolama yapılarak sistem bağlanır.

6. İki binanın birleştirildiği çekirdek boşluğu sayesinde temele inme imkanı sağlandığından statik projeye göre zeminde iyileştirme yapılarak zemin güçlendirilir.

8. Sonrasında uygulama kolaylığı ve hızı bakımından çekirdek, I kesitli çelik taşıyıcılardan yapılır. Tesisat alanları, klima ünitelerinin bulunduğu gizlenen alanlar çekirdekte konumlanarak kolay müdahale edilir.

9. Her iki binanın birbiriyle birleşmeyen sınırında ise avlu için üstten alta doğru döşemeler kesilir. Bu sınırlarda da konut-avlu-konut, konut-çekirdek-konut tekrarıyla ada bazlı çözüm sağlanır. Diğer yandan mevcut binadan yer alan asansör, merdiven, ışıklık, tesisat vb. boşluklara betonarme kalıplarla beton dökülerek kapatılır.

10. Avlu, güçlendirme kolaylığı, hızı ve mevcut trafiğe ve çevreye minimum zarar verme bakımından da fayda sağlar. Güçlendirme esnasında iskeleden katlara müdahale ve malzeme transferi kolaylıkla sağlanır. Uygulama hızlı olur. Kamusal birinci katta (çarşı katı) bitkilendirilen avlu; gerektiğinde, zamanla zemin kata ve temele ulaşmak için I kesitli çelik sistemle taşınır.

11. Mithatpaşa Caddesi ve arka yolun yayalaştırılarak bağlandığı birinci kat (çarşı katı) kentsel stratejiler bakımından kamusallaştırılmıştır. Bu sebeple konutlarda alan kaybını önlemek için eklemlenen yapılara bir kat eklenmiştir. Eklenen katta yeni gelen betonarme taşıyıcılar sürdürülmüş ancak eski kolonların üzerine ağırlık fazla vermemek için çelik sistem tercih edilmiştir.

12. Çatıda dört yönden içe (avluya doğru) eğim verilerek kuraklığa karşı suyun depolanması, gün ışığı alımı ve doğal havalandırmanın yapılması amaçlanmıştır. Çatının hafif ve çatı imalatının pratik olması için çelik konstrüksiyon tercih edilmiştir.

13. Zamanla değişebilecek kullanıcı profiline, ihtiyaçlarına ve tercihlerine göre kolaylıkla değişiklik yapılabilmesi için avluya bakan mekanlarda çelik sistem tercih edilmiştir. Büyüyüp, küçülüp, bölünebilen, üst-alt katlarla birleştirilebilen daire tipolojisi ve mekan ebatları çelik taşıyıcılar ile kolaylıkla ve hızlı bir şekilde yapılabilir.

İzmir, Güzelyalı sahil kesimindeki mekânsal sorunlar ve ‘CORE—BREATHING’ MEKANSAL ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1. Statik bakımdan açık çıkma yapan çerçeve kirişsiz geniş balkon döşemeleri kesilerek sistem modüler ve düzenli formata dönüştürülmüştü. Balkonlar yerine sistem içinde çözümlenen teraslar önerildi.

2. Farklı kotta veya farklı cephe genişliğinde olsa dahi birbirine bitişik her iki bina birleştirilerek ada bazında çözüm önerilir.

3. Yapılardaki görece katı taşıyıcılar yerine kullanıcı tercihleri ve zamanla değişebilen kullanıcı ihtiyaçlarına göre kolayca kurgulanabilen daire tipolojilerine göre modüler ve esnek bir sistem önerisi getirilmiştir.

4. Birbiriyle birleştirilerek çözümlenen her iki bina arasında birbirine bakan döşeme kesilerek dolaşım mekanlarının yer aldığı çelik sistemden yapılan çekirdek çözümlenir. Böylece bitişik nizam yapıların temas yüzeyi ortadan kaldırılarak gürültü sorunu ortadan kaldırılır.

5. Her iki binada bir, döşemelerin kesilmesiyle elde edilen orta avluda yapılar arası yüzey alanı azaltılacağından komşular arası gürültü sorunu önemli ölçüde azaltılır.

6. Binalar arasında oluşabilecek 105 cm’e kadar olan kot farkları, iki konut arası ortak çekirdekte yer alan merdiven ve engelli erişiminin sağlandığı rampa ile çözülür.

7. Binalar arasında oluşabilecek 105 cm’e kadar olan kot farkları, 1.katta yer alan belediye hizmetine bırakılan çarşıda avlu çevresindeki ortak dolaşım mekanlarında engelli erişime uygun rampa ile çözümlenir.

8. Bitişik nizam eski evlerde ortalama 2 mekan yaklaşık 4,5 m2 ışıklıktan aydınlatılır ve yönelir. Core-breathing sistem önerisine göre mekanlar yaklaşık 25 m2 avluya yönelir.

9. Yazın aşırı ısınan ve hava sirkülasyonunun yapılamadığı eski evlerde Core-breathing önerisinde mekanlarda ısınan havanın avludan atılarak, temiz hava sirkülasyonunun yapılması sağlanır.

10. Bitişik nizam eski evlerde 4,5 m2 ışıklıktan endirek aydınlanan mekanlar yerine öneride orta mekanlar, kamusal çarşıya ve çarşıdaki bitkilendirilmiş geniş ve ferah avluya bakar. Mekanların birbirine bakması engellenerek mahremiyet sağlanır.

11. Çatı pencerelerinden avluya ve avluya bakan mekanlara doğal aydınlatma sağlanır.

12. Zamanla değişebilecek kullanıcı profilini, tercihlerine ve ihtiyaçlarına göre çekirdeğe yakın betonarme sınırı dışındaki kısım çelik taşıyıcı sistemle önerilmiştir. Avludan kolaylıkla mekan boyutları, konut tipolojisi değiştirilebilir.