Yeni Camiler Neden Kendi Dönemini Anlatmıyor?

Son yıllarda Türkiye'nin birçok şehrinde yeni camiler inşa ediliyor. Deprem sonrası yeniden yapılan kentlerde de bu süreç hız kazanmış durumda. Bu yapılar yalnızca ibadet mekânı değil; aynı zamanda bulundukları kentin hafızasını, kimliğini ve gelecek nesillere bırakacağı mimari mirası da oluşturuyor. Tam da bu nedenle yeni yapılan camilerin yalnızca estetik açıdan değil, mimarlık ve şehircilik açısından da değerlendirilmesi gerekiyor.

Dönemini Yansıtan Mimarlık

Mimarlık, inşa edildiği dönemin en güçlü tanıklarından biridir. Bugün Selçuklu eserlerine, Osmanlı camilerine veya Cumhuriyet döneminin kamu yapılarına bakıldığında hangi döneme ait oldukları kolayca anlaşılabiliyor. Bunun nedeni, her dönemin kendi mimari anlayışını üretmiş olmasıdır.

Ancak günümüzde yapılan birçok cami hâlâ geçmişin mimari anlayışını büyük ölçüde tekrar ediyor. Bugün inşa edilen birçok camide benzer kubbe planları, kubbe yerleşimleri, merkezi plan şemaları ve açıklık geçme anlayışları tekrar ediliyor. Yapılar birbirinden farklı görünse de mekânsal kurgu çoğu zaman aynı tipolojinin farklı yorumları olarak karşımıza çıkıyor. Dışarıdan bakıldığında bu yapıların önemli bir kısmı ilk bakışta klasik Osmanlı cami mimarisini çağrıştırıyor; çoğu zaman yalnızca kullanılan malzemeler, yapım teknikleri veya kent, semt ve arazi koşullarına göre yapılan varyasyonlarla birbirinden ayrılıyor.

Oysa günümüzün mühendislik imkânları ve mimarlık anlayışı, geçmişten ilham alan ancak onu tekrar etmeyen çok daha özgün çözümler üretebilecek düzeydedir.

Burada savunulması gereken yaklaşım geçmişten kopmak değildir. Aksine, geçmişten ilham alan ancak kendi dönemini de anlatan yeni bir mimari dil geliştirebilmektir. Çünkü gelecek nesiller bugün yapılan yapılara baktığında 2020’li yılların mimarisini de okuyabilmelidir.

Aynı Kütle, Aynı Siluet

Bir diğer dikkat çeken konu ise kütle kararlarıdır.

Türkiye’nin birçok kentinde yapılan yeni camilere bakıldığında birbirine oldukça benzeyen kütle kompozisyonları görülüyor. Benzer oranlar, benzer siluet anlayışları ve birbirini tekrar eden tasarım kararları zamanla kentlerde tek tip bir mimari dil oluşturuyor.

Oysa her kentin farklı bir kimliği, farklı bir topografyası ve farklı bir kamusal yaşamı vardır. Aynı mimari yaklaşımın her şehirde uygulanması yerine bulunduğu yere özgü çözümler geliştirilmesi gerekir.

Bunun yanında artık şu soruların da sorulması gerekiyor.

Bugün camilere kendi dönemimizin hangi yeni işlevleri katılabiliyor? Sosyal alanları gerçekten aktif kullanan, kent yaşamının doğal bir parçası hâline getiren yeni nesil camiler üretilebiliyor mu?

Burada mesele, bodrum katta birkaç salon oluşturup “burası da sosyal alan” demek değildir. Dünyada bazı yeni cami örneklerinde sosyal donatıların önemli bir bölümü kot altında çözümleniyor. Ancak bu durum çoğu zaman üst kotta yine alışılmış cami tipolojisinin devam etmesine neden oluyor. Sosyal işlevler kot altına alınmışken, bunun mimariye kattığı yeni değer nedir? Üst kotta neden hâlâ aynı kütle anlayışı tekrar ediliyor? Günümüzün yaşam biçimini ve kamusal kullanımlarını yansıtan yeni mekânsal çözümler geliştirilemez mi?

Bir başka konu ise taşıyıcı sistem anlayışıdır. Tarih boyunca kubbe yalnızca estetik bir tercih değildi; aynı zamanda dönemin en gelişmiş açıklık geçme teknolojilerinden biriydi. Bu nedenle kubbe, büyük açıklıkları geçebilmenin en doğru çözümlerinden biri olarak tercih ediliyordu. Bugün ise gelişen taşıyıcı sistemler ve inşaat teknolojileri sayesinde geçmişte mümkün olmayan çok daha geniş açıklıkları geçebilmek mümkün. Buna rağmen neden hâlâ aynı mekânsal kurgular tekrar ediliyor? Günümüzün mühendislik imkânları kullanılarak ibadet mekânı yeniden yorumlanamaz mı?

Mimarlık tekrar etmek değil, bulunduğu yere ve yaşadığı döneme cevap verebilmektir.

Kentin Bir Parçası Olarak Cami

En önemli konulardan biri de şehircilik tarafıdır.

Bir cami yalnızca kendi parseli içerisinde değerlendirilecek bir yapı değildir. Çevresindeki meydan, park, yaya hareketleri, ulaşım ilişkileri ve kamusal yaşam ile birlikte düşünülmelidir.

Birçok yeni projede bu bütüncül yaklaşım yeterince görülemiyor. Yapının kendisi tasarlanıyor; ancak çevresinde oluşacak kamusal hayat çoğu zaman ikinci planda kalıyor.

Deprem sonrası yeniden kurulan şehirlerde bu yaklaşım çok daha büyük önem taşıyor. Çünkü yeniden yapılanma yalnızca bina yapmak değil, aynı zamanda yeni kamusal yaşam üretmektir.

Ne Yapılabilir?

Yeni cami mimarisinde tartışılması gereken temel mesele yalnızca biçim değildir. Asıl konu; yapının kendi dönemini yansıtması, bulunduğu yere özgü bir kütle dili kurması ve kent yaşamıyla güçlü bir ilişki geliştirmesidir.

Bu açıdan Batı Sumatra Büyük Camii, Endonezya, 2014, dikkat çekici bir örnek olarak görülebilir. Yapı, klasik kubbeli cami şemasını tekrar etmek yerine, Endonezya’nın Batı Sumatra bölgesine ait Minangkabau mimarisinden esinlenen özgün bir çatı formu kullanır. Böylece cami, hem İslam mimarisine ait bir ibadet yapısı olarak var olur hem de bulunduğu coğrafyanın kültürel kimliğini mimari dile taşır.
Bu nedenle Batı Sumatra Büyük Camii üç başlıkta da başarılı bir örnek olarak okunabilir: kendi dönemini yansıtan çağdaş bir mimari dil kurması, klasik cami kütlesini birebir tekrar etmemesi ve yapıyı bulunduğu yerin kültürel-kentsel bağlamıyla birlikte ele alması.

Buradaki asıl ders şudur: Yeni cami mimarisi geçmişi bütünüyle reddetmek zorunda değildir. Ancak geçmişi sadece biçimsel olarak tekrar etmek yerine, onu bugünün teknolojisi, sosyal ihtiyaçları, yerel kimliği ve kent yaşamı üzerinden yeniden düşünmek zorundadır.

Sonuç

Camiler, kentlerin en görünür ve en kalıcı yapılarıdır. Bu nedenle yalnızca bugünün ihtiyaçlarını karşılamakla kalmaz, geleceğin kent hafızasını da oluştururlar.

Belki de artık şu soru daha fazla tartışılmalıdır:

Yeni yapılan camiler geçmişi tekrar mı etmeli, yoksa geçmişten güç alarak kendi dönemini de anlatabilmeli mi?

Güçlü mimarlık, geçmişi kopyalamak değil; onu anlayıp çağın ihtiyaçlarıyla yeniden yorumlayabilmektir. Aynı şekilde güçlü şehircilik de yalnızca yapı üretmek değil, yapının çevresinde nitelikli kamusal yaşam oluşturabilmektir. Bugün inşa edilen camiler, yüz yıl sonra bu dönemi anlatacak. Bu nedenle alınan her mimari ve kentsel karar yalnızca bugünü değil, geleceğin hafızasını da şekillendirecektir.