Yapı Var, Mimarlık Yok: Görünürlük Çağında Düşünce Eksikliği

Günümüzde mimarlık üretimi tarihte hiç olmadığı kadar görünür durumdadır. Dijital platformlar sayesinde dünyanın herhangi bir yerinde üretilen bir yapı, aynı gün içinde küresel ölçekte dolaşıma girebilmektedir. Bugün birçok Türk mimarın projeleri ArchDaily gibi uluslararası mecralarda yayınlanmakta ve geniş kitlelere ulaşmaktadır. Buna rağmen, Türkiye’de üretilen mimarlığın küresel ölçekte güçlü bir düşünce alanı oluşturduğunu söylemek zordur.

Sorun görünürlük değildir. Sorun, bu yapıların büyük bir bölümünün ticari bina ya da inşa edilmiş nesne kategorisinin ötesine geçememesidir. Yapılar vardır; ancak mimarlık, yani düşünce üretimi, bu yapıların içinde çoğu zaman okunamaz.

Türkiye bağlamında en çok referans verilen mimarlara bakıldığında — Emre Arolat, Nevzat Sayın, Han Tümertekin gibi isimler — bu figürlerin yerel ölçekte tanınır oldukları açıktır. Ancak Londra, Amsterdam, Tokyo ya da New York’ta son sınıfta okuyan yüz mimarlık öğrencisine bu isimler sorulduğunda, neredeyse hiçbirinin bu mimarlardan haberdar olmadığı görülür.

Bu durum yalnızca pazarlama eksikliğiyle açıklanamaz. Asıl problem, bu mimarların ürettikleri yapılarda aktarılabilir bir düşünce derinliğinin bulunmamasıdır. Yapılar inşa edilir; ancak mimarlık, yani fikir, projede okunamaz. Bu nedenle benzer — hatta kimi zaman daha yüksek — bütçelerle inşa edilen bu yapılar, küresel ölçekteki emsallerinin gerisinde kalır.

Bir ankette ülkelerin okuma oranlarına bakıldığında, Japonya’da kişi başına yıllık okunan kitap sayısının 20’nin üzerinde olduğu; Fransa ve Hollanda gibi ülkelerde bunun 15–18 bandında seyrettiği görülmektedir. Aynı listede Türkiye’nin 0,1 gibi çarpıcı bir rakamla en alt sıralarda yer alması dikkat çekicidir. Bu veri ilk bakışta abartılı görünse de, mimarlık ortamında birebir karşılığını bulmaktadır. Fikir, yalnızca sezgiyle değil; okumayla, düşünceyle ve birikimle ortaya çıkar.

Kitap okumayan bir ortamda mimarlığın da aynı beton, aynı cam ve aynı detaylarla tekrar etmesi kaçınılmazdır. Türkiye’nin iyi mimarlık okullarından mezun olmuş pek çok mimarın, Mimar Sinan’ın temel plan şemalarını bilmemesi; Andrea Palladio ya da Carlo Scarpa gibi figürleri yalnızca görsel düzeyde tanıması, yeni bir mimarlık üretiminin neden ortaya çıkmadığını açıklar.

Mimarlıkta düşünce eksikliği, yalnızca yapılarda değil; mimarların mimarlığı nasıl anlattıklarında da görülür. Bir sıvacı, bir cephe firması ya da bir kaplama üreticisiyle konuşulduğunda, anlatı doğal olarak malzeme üzerinden kurulur. Ancak bazı mimarları dinlerken de, bir saatlik sunum boyunca camın kaç milimetre olduğu, cephe sisteminin hangi firmaya ait olduğu ya da taşın hangi ocaktan çıkarıldığı anlatılır. Bu anlatılarda, malzemeleri bir araya getiren fikrin ne olduğu çoğu zaman hiç duyulmaz.

Oysa mimarlık tarihinde belirleyici olan anlatılar her zaman disiplinler arası bir zeminde kurulmuştur. Sou Fujimoto, projelerini anlatırken okuduğu kitaplardan, okuduğu kitaptaki labirent metaforundan etkilendiği kütüphane yapısından ve Japon resim geleneğinden esinlenerek geliştirdiği ya da mekânsal metaforlardan söz eder. İtalyan modern mimarlığını anlamak için yalnızca tekniklere değil; resme ve sanata bakmak gerekir. Luigi Nervi ve Carlo Scarpa’nın mimarlığı, bu kültürel derinlikten beslenir.

Musashino Art University Museum & Library, Sou Fujimoto Architects tarafından 2010 yılında tasarlanmıştır.

Bu ilişki, resim ile mimarlık arasındaki bağda da açıkça görülür. Giorgio de Chirico’nun metafizik resimleri — boş meydanlar, tekrar eden kemerler ve zamansız kütleler — yalnızca bir resim dili değil, mekân üzerine düşünmenin görsel bir biçimidir. Roma’daki Palazzo della Civiltà Italiana gibi yapılar, yalnızca klasik referanslara değil; bu modern metafizik mekân algısına yaslanan bir düşünce ikliminde üretilmiştir. Burada önemli olan birebir bir esinlenme değil; aynı entelektüel zeminde şekillenmiş mimari hayal gücüdür.

Mimarlığın düşünceyle kurduğu ilişkinin en bilinçli örneklerinden biri ise Bauhaus okuludur. Bauhaus, mimarları ressamlar, heykeltıraşlar, zanaatkârlar ve sahne sanatçılarıyla aynı ortamda buluşturmayı hedeflemiş; mimarlığın ancak farklı disiplinlerle temas ederek derinleşebileceğini savunmuştur. Ortaya çıkan ürünlerin bir kısmı bugün hâlâ geçerli, bir kısmı ise yalnızca tarihsel bir deneme olarak kalmıştır. Ancak bu sonuçlar, sürecin değil; entelektüel çabanın doğal çıktılarıdır.

Bu bağlamda mimarlıkta düşünce yoğunluğunun ölçekle ya da bütçeyle ilişkili olmadığı açıkça görülür. Peter Zumthor’un birkaç metrekarelik küçük bir şapelinde ortaya koyduğu mimarlık, bütçeden bağımsız olarak küresel ölçekte yankı bulur. Zumthor’un üretiminde bu yoğunluk bir istisna değil; süreklilik gösteren bir mimarlık tutumudur.

Bruder Klaus Field Chapel, Peter Zumthor tarafından 2007 yılında Almanya’nın Mechernich kentinde inşa edilmiştir

Türkiye’de ise pek çok mimarın inşa ettiği yapı sayısı Zumthor’un kariyeri boyunca ürettiklerinden fazladır; harcanan bütçeler de çoğu zaman daha yüksektir. Buna rağmen, bu yapılarda benzer bir düşünsel yoğunluk görülmez. Bunun nedeni ekonomik değil; entelektüel hazırlığın eksikliğidir.

Türkiye’de dini mimarlık alanında sıkça tartışılan yeni cami meselesi de bu durumun bir sonucudur. Mimar Sinan’ın mimarlığı, biçimlerin tekrarıyla değil; ilkelerin sürekli yeniden düşünülmesiyle ilerler. Bugün ortaya çıkan kopya camiler, Sinan’ın mirasının değil; onu yeniden yorumlayacak düşünce derinliğinin yokluğunun ürünüdür.

Sonuç olarak sorun, bütçe, müşteri ya da imkân eksikliği değildir. Sorun, mimarlığın bir düşünce pratiği olarak ele alınmamasıdır. Mimarlık, düşünceyle beslenmediği sürece, ne kadar pahalı olursa olsun, yapı olmaktan öteye geçemez.