Bir villa projesi için çıktığım yolculuk nasıl bir cami ve hastane projesine dönüştü?
Mimarlık öğrencisiyken okuduğum bir kitapta, Frank Lloyd Wright’a atfedilen bir sözle karşılaşmıştım. Bir mimarın bilmesi gereken en önemli üç şeyin iş almak, iş almak ve yine iş almak olduğu söyleniyordu. Bu söz, benim hafızamda yıllarca şu şekilde kaldı:
“Mimarlığın yüzde ellisi iş alabilmektir.”
İlk okuduğumda ne kadar saçma bir düşünce olduğunu hatırlıyorum. Mimarlık üzerine konuşan bir ustanın mekândan, kesitlerdeki mekânsal ilişkilerden, mekânın akıcılığından, ışığın kullanımından, malzeme seçiminden veya mimari tasarımın düşünsel boyutundan bahsetmesini bekliyordum. Oysa karşıma neredeyse bir tüccarın söyleyebileceği bir cümle çıkmıştı.
Kendi kendime, Bu ne kadar para odaklı bir yaklaşım! Bir mimardan çok bir esnafın söyleyeceği söz, diye düşünmüştüm.
Fakat yıllar geçti. Üniversiteden mezun oldum, mesleğe başladım, kendi mimarlık ofisimi kurdum ve farklı ülkelerde projeler tasarladım.
Zamanla öğrenciyken küçümsediğim o cümlenin ne kadar önemli bir gerçeği anlattığını fark ettim. Çünkü mimarlık yalnızca tasarım yapabilmek değildir. Aynı zamanda tasarım yapabilme fırsatını elde edebilmektir.
Örneğin özgün bir villa tasarlamak istediğinizi düşünün. Yalnızca mimari tasarım süreci üç veya dört hafta sürebilir. Bu süre boyunca bir ofisi işletmeniz, kendi yaşam giderlerinizi ve varsa ekibinizin maaşlarını karşılamanız gerekir.
Daha büyük projelerde ise durum çok daha karmaşıktır. Bir hastane, üniversite veya havalimanı tasarlamak; mimarların, mühendislerin ve farklı disiplinlerden uzmanların birlikte çalışmasını gerektirir. Bütün bu emeğin bir ekonomik karşılığı vardır.
Elbette kendi kendinize mimari fikirler geliştirebilir, yarışmalara katılabilir, araştırmalar yapabilirsiniz. Ama durup dururken bir stadyum veya hastane tasarlayıp bütün uygulama projelerini hazırlamak, bunu sürekli ve sürdürülebilir şekilde yapmak pek mümkün değildir.
Birilerinin size güvenmesi, projenizi istemesi ve çalışmanızı finanse etmesi gerekir.
Müşteri yoksa, mimarlık yapabilme imkânınızın çok önemli bir bölümü de yoktur.
Ne ilginçtir ki üniversitede bize mimarlığın tasarım tarafı uzun uzun öğretilirken müşteri bulmanın, bir işi sözleşmeye dönüştürmenin ve mimarlık ofisini ayakta tutmanın zorluklarından çok daha az söz edilir. Ben bunları mesleğin içinde öğrendim. Şimdi anlatacağım olay ise bu gerçeği en iyi anladığım deneyimlerden biri.
COVID-19 pandemisinin devam ettiği günlerdi.
Ruanda’da tasarladığımız projeler nedeniyle uzun süredir orada bulunuyordum.Yaklaşık iki yıl önce Uganda’da tanıştığım Hollandalı bir müşterim benimle iletişime geçti.
Uganda’da bir villa yaptırmak istiyordu. Arsayı görmek ve projeyi konuşmak için kendisini ziyaret etmemi önerdi. Anlaşma sağlayabilirsek tasarım işini üstlenecektim. Normal zamanlarda bu oldukça sıradan bir iş seyahati olurdu. Ancak dünya hiç de normal günlerden geçmiyordu.
Uluslararası uçuşlar kısıtlanmıştı. Havalimanları, zorunlu COVID testleri, karantina uygulamaları, ülkeden ülkeye değişen seyahat kuralları…
Bir yere gitmeden önce test yaptırmanız, gittiğiniz ülkede otelde karantinaya girmeniz, dönüşte tekrar aynı süreçlerden geçmeniz gerekebiliyordu. Üstelik ortada ciddi bir sağlık riski de vardı. Kendi kendime sordum:
Bir villa projesi için bütün bunlara katlanmaya gerçekten değer mi?
Sonra şöyle düşündüm:
İş iştir. İşin küçüğü büyüğü olmaz.
Sonuçta bir müşteri bana güvenmiş ve evini tasarlamamı istemişti. Gitmeden bunun nasıl sonuçlanacağını bilemezdim. Kararımı verdim. Uganda’ya gittim. Müşterimle görüştük, arsayı değerlendirdik ve villa projesi için anlaştık. Aslında Uganda’ya gitme amacımı gerçekleştirmiştim. Artık Ruanda’ya dönebilirdim. Fakat karşıma başka bir sorun çıktı.

Kampala’da tasarladığımız Villa Harald projesi
O dönemde Ruanda, Uganda ve Hindistan’ı COVID açısından yüksek riskli ülkeler arasında değerlendiriyordu. Bu ülkelerden gelenlerin 15 gün otelde karantinada kalması gerekiyordu.
Uganda’dan döndüğümde mecburen on beş gün otel karantinasına girme durumum vardı.
Ben de başka bir yol düşündüm.
Uganda’dan Kenya’ya geçsem, orada bir hafta kalsam, ardından Ruanda’ya dönsem?
O sırada geçerli olan seyahat kurallarına göre bunun karantina süremi kısaltabileceğini düşünüyordum. Madem iki hafta boyunca bir otel odasında kalmak zorunda kalabilirdim, bunun yerine Kenya’da bir hafta geçirip hem ülkeyi gezebilir hem de daha önce tanıştığım Kenyalı, Hintli arkadaşlarımı ziyaret edebilirdim. Böylece Uganda’dan Kenya’ya geçtim.
İşin ilginç tarafı, Kenya’ya vardığım gün Ruanda’nın söz konusu karantina uygulamasını kaldırdığını öğrendim.
Yani aslında Kenya’ya gitmeme gerek kalmamıştı. Dönüş biletimi de almıştım. Madem gelmiştim, bir süre kalıp arkadaşlarımla görüşmeye karar verdim. O gün bunun meslek hayatımdaki en ilginç seyahatlerden birine dönüşeceğinden haberim yoktu.
Nairobi’de daha önce tanıştığım, Kenya’da yaşayan Hint kökenli arkadaşlarım vardı.
Onlardan biriyle görüştüğümüzde bana ilginç bir şey söyledi.
Yeni bir alışveriş merkezi inşa ediliyordu. İçinde bir mescit yapılması düşünülüyordu. Projeyle ilgilenen kişiler, Müslüman ve mümkünse Türk bir mimarın tasarımı üstlenmesinden memnun olacaklarını belirtmişlerdi. Arkadaşım, “İstersen seni tanıştırabilirim,” dedi.
Açıkçası ilk başta pek heyecanlanmadım. Bir alışveriş merkezinin bodrum katında on veya yirmi metrekarelik küçük bir mescit yapacaklarını düşündüm. Ticari açıdan büyük bir mimarlık işi olmasını beklemiyordum. Fakat sonra kendi kendime, madem buradayım, gidip tanışayım. Küçük bir mescit de olsa tasarlar, bir hayır işine katkıda bulunmuş olurum, diye düşündüm. Ve görüşmeye gittim. Alışveriş merkezinin CEO’su ile tanıştım. Bana projeyi anlatmaya başladığında beklediğimden tamamen farklı bir şeyle karşılaştım. Ortada yirmi metrekarelik küçük bir mescit yoktu. Alışveriş merkezinin içinde yaklaşık 2.500 metrekare kapalı alana sahip, çevresindeki Müslüman topluluğa da hizmet verecek büyük bir cami planlanıyordu. Üstelik projenin ticari ve sosyal açıdan önemli bir amacı vardı. Çevrede çok sayıda Müslüman yaşıyordu. Güzel ve işlevsel bir caminin, alışveriş merkezinin kullanımını da artıracağını düşünüyorlardı. Birkaç gün önce yalnızca hayır amacıyla görüşmeye gittiğim küçük bir mescit projesi, bir anda önemli bir mimarlık fırsatına dönüşmüştü. Ancak bir fırsatın ortaya çıkması, işin alındığı anlamına gelmiyordu.
İlk görüşmeden sonra ikinci bir toplantı yapıldı. Sonraki hafta alışveriş merkezinin proje yönetiminden sorumlu mühendislerle görüştüm. Ardından başka bir toplantı. Sonra şantiyede bir görüşme. Sonra pazarlama direktörüyle. Daha sonra binanın sahibiyle. Ardından tekrar CEO ile. Her toplantıda projeye biraz daha yaklaşıyor gibiydik ama ortada hâlâ imzalanmış bir sözleşme yoktu. Haftalar geçiyordu. Bir noktadan sonra yaptığımız toplantıları saymaya başladım. Tam on yedi toplantı yapmıştık. Kendi kendime sormaya başlamıştım:
Bu iş gerçekten olacak mı? Yoksa haftalarca toplantı yapıp sonunda hiçbir sözleşme imzalamadan Ruanda’ya mı döneceğim?
Bu belirsizlik insanı yoruyordu. Çünkü yalnızca toplantılarda geçirdiğiniz zamanı kaybetmiyorsunuz. Otel masraflarınız, yemekleriniz, ulaşım giderleriniz var. Kendi ofisinizde başka işlere ayırabileceğiniz zamanı da burada harcıyorsunuz. Üstelik bunların hepsi, henüz kesinleşmemiş bir iş için. Fakat artık üç dört haftamı bu görüşmelere ayırmıştım. Projeyi de gerçekten yapmak istiyordum. Geri dönmek istemedim. Görüşmelere devam ettik. Yaklaşık bir buçuk ayın sonunda sözleşmeyi imzaladık. Nairobi’deki BBS Camii projesinin tasarımını üstlendik.
Yirmi metrekarelik bir mescit olacağını düşünerek gittiğim görüşmeden, yaklaşık 2.500 metrekare kapalı alanı olan önemli bir cami projesi doğmuştu.Ama hikâye burada bitmedi.

Nairobi’de tasarladığımız BBS Cami projesi
BBS Camii için yaptığımız toplantılar sürerken Nairobi’de boş zamanlarım oluyordu. Sözleşmenin ne zaman imzalanacağını bilmiyordum. Birkaç gün mü, birkaç hafta mı daha kalacağım belli değildi. Ben de bu zamanı değerlendirmeye karar verdim.
Kenya’daki ilk haftamın sonunda Kenya Ticaret Odası’na gittim. Kendimi tanıttım. Mimar olduğumu, farklı ülkelerde projeler tasarladığımı, Kenya’da yatırımcılar veya müteahhitlerle tanışmaktan memnun olacağımı anlattım. Bana, “Direktörümüz bugün burada değil. Haftaya gelin,” dediler. Tamam dedim.
Ertesi hafta tekrar gittim. Bir yöneticiyle görüştüm. Bu sefer, “Haftaya tekrar gelin, genel direktörümüzle tanışın. Belki sizi doğru kişilerle tanıştırabilir,” dediler. Bir sonraki hafta yeniden gittim. Genel direktörle görüştük. O da bana, “Gelecek çarşamba gelin. Başkan yardımcımızın hastane yatırımları var. Belki sizinle ilgilenebilir,” dedi. Yine tamam dedim. Bir hafta sonra tekrar gittim. Bu noktada artık haftalardır birilerinin kapısını çalıyor, kendimi anlatıyor ve bir sonraki görüşmeyi bekliyordum. Ortada hâlâ yeni bir iş yoktu.
Ama sonunda hastane yatırımları olan bir iş insanıyla tanıştım.
Tanıştığım kişinin Kenya’nın Eldoret şehrinde inşaatı devam eden bir hastane projesi vardı.
Binanın inşaatı başlamış, hatta ikinci kat seviyesine kadar ilerlemişti. Bana mevcut projeyi anlattı. Mimari tasarımın büyük ölçüde yapılmış olduğunu, ancak belki bazı mekanların iç tasarımında çalışma imkânımız olabileceğini söyledi.
Ben de mevcut planları görmek istedim.Çünkü bir hastane tasarımında yalnızca cephenin güzel olması yeterli değildir. Hasta odalarının, ameliyathanelerin, yoğun bakım alanlarının, polikliniklerin, servislerin ve teknik birimlerin birbirleriyle doğru ilişkiler içinde olması gerekir.
Hastane tasarımındaki bir planlama hatası, binanın yıllarca verimsiz çalışmasına neden olabilir.
Planları incelediğimde birçok mekânsal ve işlevsel sorun olduğunu gördüm. Müşteriye bunları sözlü olarak anlatmakla yetinmedim. Yaklaşık dört sayfalık bir değerlendirme raporu hazırladım. Raporda hangi mekânların eksik olduğunu, hangi işlevlerin birbirleriyle yanlış ilişkilendirildiğini ve hangi alanların yeniden ele alınması gerektiğini açıkladım.
Bu raporu hastane çalışanlarına 4-5 saatlik bir toplantıda sundum. Aldığım cevap beni şaşırttı.
Bana şöyle dediler:
“Biz hastane için Siemens’ten MRI cihazı almayı planlıyorduk. Onlar da hastanemizin planlarını inceleyip buna çok benzer bir değerlendirme gönderdiler. Senin raporundaki maddelerle neredeyse aynı. Yalnızca bir iki farklı konu var.”
Ardından şöyle devam ettiler:
“Artık senin hastane tasarlayabileceğini anladık.”
Bu cümle benim için önemliydi. Çünkü o güne kadar bu müşteriye hastane tasarlayabileceğimi anlatmaya çalışırken artık söylediklerimin ötesinde bir şey göstermiştim: Mevcut bir projeyi anlayabildiğimi, eksikliklerini tespit edebildiğimi ve çözümler geliştirebildiğimi.
Nihayetinde, hastanenin tüm kat planlarının mimari tasarımı, yeni cephesinin tasarımı ve iç mekanlarının tasarımıyla ilgili projeyi aldık. Başlangıçta bir cephe düzenlemesi olarak düşünülebilecek çalışma, kat planlarını da yeniden ele aldığımız kapsamlı bir hastane tasarımına dönüştü.
Böylece Reale Hospital projesi ortaya çıktı.

Eldoret’te tasarladığımız Reale Hastanesi projesi
Aradan yıllar geçti. Nairobi’deki BBS Camii inşa edildi ve ibadete açıldı. Daha sonra müşterimiz bize çok ilginç bir şey söyledi.
Büyük bir alışveriş merkezi inşa etmişlerdi. İçinde çok sayıda dükkân ve ticari alan vardı. Fakat müşterimizin ifadesiyle, cami zamanla Nairobi’de alışveriş merkezinin kendisinden bile daha fazla dikkat çeken bir yer hâline gelmişti. Bizim için de proje özel bir yere sahip oldu.
BBS Camii, German Design Award 2025’te ödül kazandı.
Aynı Kenya seyahati sırasında tanıştığım başka bir müşteri sayesinde tasarladığımız Reale Hospital ise İtalya’daki THE PLAN Award 2024’te sağlık yapıları kategorisinde finalist seçildi.
Bazen geriye dönüp düşünüyorum.
Pandemi sırasında o Hollandalı müşterinin villa projesi için Uganda’ya gitmemeye karar verseydim ne olurdu?
Uganda’dan doğrudan Ruanda’ya dönebilseydim?
Kenya’daki karantina değişikliği yüzünden seyahatimi hiç planlamasaydım?
Arkadaşımın söylediği yirmi metrekarelik mescit projesini küçük görüp görüşmeye gitmeseydim?
BBS Camii için beşinci veya altıncı toplantıdan sonra vazgeçseydim?
Kenya Ticaret Odası’nda ilk seferde direktörü bulamayınca bir daha geri dönmeseydim?
Bunların hiçbirinin cevabını bilmiyorum. Bildiğim tek şey, küçük bir villa projesi için çıktığım o yolculuğun beni Nairobi’de bir cami ve Eldoret’te bir hastane projesiyle buluşturduğu. Üniversitede okuduğum o cümleyi bugün çok daha iyi anlıyorum.
Mimarlığın yüzde ellisi iş alabilmektir.
Bu, mimarlığın para kazanmak için yapılan sıradan bir ticaretten ibaret olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, mimari düşüncenizi gerçek bir yapıya dönüştürebilmek için önce size güvenecek bir insan bulmanız gerektiği anlamına geliyor.
İstediğiniz kadar iyi tasarım yapabiliyor olun, çok yaratıcı fikirleriniz olsun, mekânı herkesten farklı yorumlayabiliyor olun. Bütün bunların bir yapıya dönüşebilmesi için bir müşterinin size fırsat vermesi gerekiyor. Ve bazen o fırsat, bir havalimanında geçirilen birkaç saatin, haftalarca süren toplantıların ya da ilk bakışta önemsiz görünen küçük bir görüşmenin arkasında saklı olabiliyor.
Bugün mesleğe yeni başlayan bir mimara tek bir şey söylemem gerekse şunu söylerdim:
Küçük görünen bir işi küçümsemeyin. Ama her fırsatın başarıya dönüşeceğini de düşünmeyin. Kiminle, ne zaman ve hangi şartlar altında tanışacağınızı bilemezsiniz.
Mimarlıkta tasarladığımız mekânlar kadar, o mekânları tasarlama fırsatını nasıl elde ettiğimizin de bir hikâyesi var.
Ve bazen en ilginç hikâye, binanın kendisinden önce başlıyor.