Bursa Gökdere’de Yaşam Yerleşkesi Tasarımı

Özgür Özen'in Bursa Teknik Üniversitesi'nde Dr. Öğr. Üyesi Ender Şen proje yürütücülüğünde 2024-2025 Bahar Dönemi'nde tasarladığı kent içi yaşam yerleşkesi projesi.

Bursa doğusunda kurulan ilk yapılaşma olan Yıldırım Külliyesi, 17. yüzyılda kentin sosyal, ekonomik ve siyasal merkezi hâline geldi. Zaman içinde işlevsel ve mekânsal sürekliliğini yitiren bu merkez, günümüzde okunabilirliğini kaybetmiş bir kentsel bellek alanına dönüşmüştür. Bölgenin Osmanlı dönemi kimliği çağdaş bir dille yeniden yorumlanarak eski imaj ve öneminin geri kazandırılması hedeflendi. Alanda üç temel yapı karakteri bulunur: Bitişik nizam yapılaşma sokak perspektiflerini keserek geçirgenliği azaltır; avlulu ve parçalı yapılaşma ise Osmanlı mahalle düzenini anımsatır ve farklı geçiş perspektifleri oluşturur. Tasarım sürecinde parçalı ve avlulu organik doku yeniden ele alındı. Akslar aracılığıyla bölünmüş tasarım alanları birbirine bağlandı ve Gökdere Pazar Alanı bu çizgisel düzen üzerinden yeniden düzenlendi. Böylece mevcut sokak dokusu kesintiye uğramadan devam etti. Parçalı ve avlulu yapılaşmalar arasında kalan özel mülkiyetteki bostanlar sosyal sürekliliği güçlendirmek amacıyla yeniden değerlendirildi; akslara bağlanan kentsel nişlere dönüştürülerek kamusal yaşama entegre edildi. Aks sürekliliği, Gökdere üzerinde kurulan bisiklet ve yaya köprüleriyle zengin bir kamusal ağ oluşturdu. Gökdere, Osmanlı şehir planlamasında suyla kurulan ilişkinin önemli bir bileşeni olarak ele alındı; çevresine yürüyüş yolları ve yağmur suyu yönetimine katkı sağlayan bioswale sistemleri önerildi. Eksikliği hissedilen kamusal ve yarı kamusal alanlar kentsel çatılar aracılığıyla projeye dâhil edildi. Yapının görsel algısını zenginleştirmek amacıyla kütlede teraslanmalar ve ileri-geri yönlü hareketler oluşturuldu. Haftada yalnızca iki gün aktif kullanılan Pazar Alanı ise dönüşebilir tezgâhlarla tasarlanarak farklı günlerde farklı kullanım senaryolarına hizmet edecek şekilde düzenlendi.

KONUM

Çalışma alanı Bursa ili Yıldırım ilçesinde bulunmakta olup, Gökdere Metro İstasyonu ile Yıldırım Külliyesi arasında bulunup, Gökdere Pazar alanı ile bitişiktir.

MAHALLE DOKUSUNUN OLUŞUMU VE GÜNÜMÜZE KADAR Kİ DEĞİŞİMİ

Alanla ilgili ilk inşa faaliyetleri 14. YY’da Yıldırım Külliyesi’nin yapımıyla başlamıştır. İpek Yolu gözetler şeklinde bir tepeciğin üzerine konumlandırılmıştır.15. YY’da ticari faaliyetlerin başlamasıyla birlikte külliye ile bağlantılı esnaf, zanaatkâr ve çalışanlarından oluşan mahalle dokusu oluşmaya başlamıştır. 16. Yy da dini ve ticari yönden önemli bir yer olmuştur. 17. YY gelindiğinde ise külliye kentin sosyal, ekonomik ve siyasal merkez halini almış. 20. YY’da yoğun göç ve artan nüfus birlikte eski organik doku yıkılıp yerine gecekondu yapıları inşa edilmiştir. 21. YY kent nüfusunun artması sonucu bölge rant alanına dönüşmüş ve yüksek katlı (6-7) yapılar inşa edilmiştir. 2014 yılında Yıldırım Külliyesi UNESCO Dünya Miras Listesi’ne girmiştir.

TASARIM HEDEFİ

Bu tasarımla birlikte kentin 16. YY Osmanlı döneminde olduğu gibi eski imajının ve öneminin geri kazandırılması düşünüldü.

ALANDAKİ YAPILAŞMA KÜLTÜRÜ

A) Bitişik nizam yapılaşma: Bölgenin ana arterlerinden olan kurtuluş caddesinin etrafında konumlanmış yapılardır. Yoğun ticari faaliyetler bu yapı grubunun olduğu alanda sürmektedir. Bu yapılar yan yana sıralanarak inşa edilmiş olup geçişlere, görüşlere ve perspektiflere yer vermeyerek mevcuttaki sokak dokularını kesmektedir.

B) Avlulu yapılaşma: Kurtuluş Caddesi üzerinde var olan bitişik nizam yapılar ile Yıldırım Külliyesi arasındaki alanda inşa edilmiş yapı türleridir. Bu yapılaşmada yapılar yan yana gelerek çeper oluşturur. Çeperin merkezinde ortak alan bırakılır. Bu ortak alan yeşil ve kamusal alan olma potansiyeli taşısa da, mevcut alanda otopark olarak kullanılmaktadır.

C) Parçalı yapılaşma: Yıldırım Külliyesi çeperinde bulunan Osmanlı dönemi avlulu yapılara, sokak dokusuna ve mahalle yapısına sahiptir. Binalar birbirinden bağımsız olup geçiş ve perspektiflere imkân sağlamaktadır. Sokakların sürekliliğini sağlaması nedeniyle tasarlanacak yapıda bu düzen yorumlanarak tercih edilecektir. Tüm bunlardan yola çıkarak konsept olarak organik kent dokunun yeniden yorumlanması fikrine gidildi.

DÜĞÜM NOKTALARI

1. düğüm noktası: Yıldırım Külliyesi’nin kuzey girişinin ana artere bağlandığı, yoğun yaya ve araç trafiğini barındıran alan, yoğun bir geçişe sahip olması nedeniyle potansiyel düğüm noktası olarak belirlendi.

2. düğüm noktası: Yıldırım Külliyesi doğu girişi ile Gökdere Metro İstasyonu aksı arasında Gökdere Pazar alanına bitişik konumdaki alan yoğun bir yaya ve araç trafiğine sahip. Gökdere Metro istasyonunun güzergâhında olması ve otobüs duraklarına ev sahipliği yaptığından dolayı transfer noktası görevi görmektedir. Alan dinamiğine ve kamusal alan eksikliğine cevap verecek şekilde bu düğüm noktalarına meydanlar düşünüldü. Ziyaretçi geçiş aksı üzerinde olması nedeniyle meydanın içinde ziyaretçi merkezi düşünüldü.

TASARIM KARARLARI

Ana arter (Kurtuluş Caddesi) çalışma alanını ikiye bölmektedir. Tasarımda akslar inşa edilerek ana arter ile ayrılmış iki tasarım alanını birleştirme ve lineer Gökdere Pazar alanını bu akslar üzerinden tekrardan tasarlama fikrine gidildi. Tasarımda mevcut sokak dokuları gözetilerek akslar tasarlandı. Bu akslarla geçişe izin verilecek, sokak dokusu kesintiye uğramayacak ve iki tasarım alanı bölen ana arterin aksine tasarım alanları birlikte çalışabilecektir. Sokak dokusunun akslarla birlikte devam ettirilmesi kullanıcı deneyimini zenginleştirecektir. Alanda parçalı yapılaşma (organik doku) ve avlulu yapılaşmalar arasında özel mülkiyete ait bostanlar mevcuttur. Aksları sosyal yönden güçlendirmek için mevcutta var olan bostanlar tekrardan düşünülerek kentsel nişler tasarlandı. Aksların sürekliliğini sağlamak için akslar dereyle entegre düşünüldü.

TASARIM AKSLARI

1. Aks Kuzey aksı: Yıldırım Külliyesi’nin kuzey girişi olması nedeniyle bu isim verildi. Okullar bölgesine yakın olması nedeniyle aksın bitişiğinde öğrenci forum alanı tasarlandı. Aks 1. düğüm noktasından geçmektedir. 1. düğüm noktası kullanım açısından yoğun bir nokta olmasından dolayı buraya meydan düşünüldü. Meydanın daha tanımlı olması adına ve kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde meydanın etrafına bale, tiyatro ve kütüphane kültür merkezi tasarlandı. Yıldırım Külliyesi’nin kuzey girişine ev sahipliliği yapması nedeniyle bölgeye gelen ziyaretçilerin karşılanması ve bilgilendirilmesi için ziyaretçi merkezi inşa edildi.

2. Aks Yeşil aks: Mevcut durumda kent bostanları bulunduğu için yeşil aks denildi. Özel mülkiyete ait bostanlar ölçeği büyütülerek kentsel niş kent bostanları tasarlandı. Aksın dereyle birleştiği noktada yağmur sularını dereye bağlayan bioswale noktası eklendi.

3. Aks Kentsel aks: Çalışma alanını Gökdere üzerinden kente bağlayan bağlantı noktasına sahip olmasından dolayı kentsel aks denildi. Yoğun geçişe izin vermektedir. Aks’a entegre kentsel niş atölye ve kentsel niş sergi alanı konumlandırıldı. Aksın dereyle birleştiği noktada var olan geçiş tekrardan tasarlanarak bisiklet ve yaya köprüsü inşa edildi.

4. Aks Sokak aksı: Sokak kollarının birleştiği nokta olmasından dolayı sokak aksı denildi. Mevcut durumda bostan bulunduğu için kentsel niş sera önerildi. Aksın dereyle birleştiği noktaya bisiklet ve yay köprüleri tasarlandı.

5. Aks Çocuk aksı: Çocuk üniversitesine yakın olması nedeniyle çocuk aksı denildi. Üniversitenin kuzeyinde kentsel tasarlanmamış alan bulunmakta. Buraya cevap olarak kentsel niş bostan ve kent sineması önerildi. (Yapı bulunmayan alana yarı açık alanla cevap vermek/boşluğa boşlukla cevap vermek) Böylelikle çocuklar için eğitim ve üretim alanı öngörüldü. Aksın dereyle birleştiği noktada dereyle etkileşim kurmak için dere alt kotuna iniş sağlayan merdiven, basamak ve amfiler yerleştirildi.

6. Aks Sanat aksı: Gökdere Metro istasyonu ile çalışma alanını birbirine bağlayan mevcut köprü üzerindeki sokak sanatçıları ve kitap satışları nedenlerinden dolayı sanat aksı olarak düşünüldü. Aks üzerinde kentsel niş sokak sanatçıları alanı tasarlandı. Mevcut köprü tekrardan ele alınarak bisiklet ve yaya köprüsüne çevrildi.

GÖKDERE

Bursa’nın tarihi ve kültürel dokusunda önemli bir yere sahiptir. Etrafında gelişmiş olan yerleşim düzeniyle Bursa’nın Osmanlı Dönemi şehir planlamasında ve suyla ilişkili mimarisinde kritik rol oynar. Şehrin yerleşim konumlanışı ve tarihi açısından önemli konumdaki Gökdere’yle kurulan bağlantıyı artırmak maksadıyla derenin etrafını saran yürüyüş yolları düşünüldü. Dere su debisinin düşük olduğu aylarda alt kotlara inilip yollarda yürüyüş deneyimlenip suyla temas kurulabilir. Şehir içindeki yağmur sularının dereye ulaşması için belli noktalara bioswale noktaları eklendi.

KÜTLELERİN KONUMLANIŞI

Tasarım fikri olan organik dokuyu yansıtırken avlular açılığa bakacak şekilde düşünüldü. Ana arter (kurtuluş cd.) ile Gökdere arasındaki arazi parçasında Gökdere bakan taraflar avluya, yola yakın yerler kütleler için düşünüldü. Ana arter (kurtuluş cd.) ile Yıldırım Külliyesi arasında kalan 2. Arazi parçasında yola bakan kısımlar kütleler için arazinin sokağa bakan diğer kısımları avlu ve peyzaj alanları için tasarlandı. Ana arter üzerindeki kütleler yoğun ticari faaliyetler nedeniyle konut + ofis olarak düşünüldü. Bu iki işlevin kütleye entegre edilmesiyle yapının günün büyük bir kısmını canlı geçirmesi düşünüldü. Ana artere uzak kütleler konut birimleri olarak inşa edildi. Kütle yerleşimleri doğu-batı ekseninde lineer bir hat şeklinde yerleştirildi. Ana arterin Gökdere tarafındaki kütleler ile ana arterin karşı tarafındaki (yıldırım külliyesinin bulunduğu kısım) kütleler bazı noktalarda yapı hizaları birbirini tutacak şekilde yerleştirilirken bazı noktalarda hizalar kaydırıldı. Bu hareketlerle kütleler arasında geçiş yapan insanlar için farklı perspektif oluşturulmak istendi, bazen bir kütle karşılayacak bazen bir açıklık, bu perspektifleri artırmak adına ve geçiş oluşturmak için kütlelerin zemin katlarında geçiş güzergahları bırakılarak arterin karşılıklı taraflarında birbirini tutan geçiş perspektifleri ve birbirini kesen geçiş perspektifleri düşünüldü. Yapıdaki görsel algıyı zenginleştirmek, teraslanma ve kütlesel hareket için ileri-geri çıkmalar yapıldı. Binalar avluya bakacak şekilde balkon çıkma hareketleri düşünüldü. Bina konut ve ofis girişleri avluya bakacak şekilde yerleştirildi, bu şekilde avlu ile binadaki insanlar arasında görsel bir iletişim ve etkileşim düşünüldü. Birimlerin birbirlerinin güneşlerini kesmemesi için balkon çıkmaları kaydırılarak inşa edildi. Sirkülasyon elemanları da bu çıkmalara entegre şekilde dışarıda düşünülerek kapalı alan kazanımına gidildi. Bu hareketi daha fazla belirginleştirmek ve dolu-boş dengesi kurabilmek adına kütlesel asimetrik açıklar bırakıldı. Cephede zenginlik oluşturmak ve yapıdaki hareketi daha vurgulu hale getirmek adına cephede yatay ve dikey ahşap çıtalar kullanıldı. Tasarım alanı mevcutta yoğun bir yapılaşma dokusuna sahip ve çevrede kamusal alan, yarı kamusal alan eksikliği mevcut. Bu dezavantajı avantaja çevirmek için kentsel çatılar önerildi. Bu tasarımla birlikte yarı kamusal kütüphaneler oluşturuldu. Alan topoğrafyasına oturan birimlerle birlikte kentsel çatılar rampalar düşünülerek bağlantı kuruldu. Avlunun içine çocuk oyun alanı topluluk bahçesi ve spor alanları inşa edilerek tasarlanan binalardaki insanlar için yarı kamusal alanlar oluşturuldu. Peyzaj tasarımında kütlelerdeki lineer ve düz hatlardansa kıvrımlı hatlar seçildi. Böylelikle kütlelerin hizalanmasıyla oluşan lineer hat ve avlulardaki kıvrımlı tasarım birbirini tamamlayacak şekilde düşünüldü. Avluların bulunduğu yerlerde dışa dönük, pazarın ve kütlelerin bulunduğu yerde içe dönük kıvrımlar oluşturuldu. Kırımlı peyzajı bir hat şeklinde geçen bisiklet ve yaya yolları tasarlandı. Kıvrımlı formun hareketinden dolayı oluşan alanlara kamusal spor alanı, oturma alanı, bisiklet park alanı, geri dönüşüm alanı ve evcil hayvan parkları yerleştirildi.

ESNEK/MODÜLER

Pazar alanı haftanın 2 günü kullanılıyor. Bunu dışındaki günlerde farklı işlevlerde kullanılması adına pazar tezgâhları dönüştürülebilir şekilde tasarlandı. Sahne masası için tezgâhlar birleştirilerek sokak performansı platformuna dönüşebilir. Çocuk ve yetişkinler adına etkileşimli alanlar kurmak için oyun masası oluşturulabilir. Halkın birlikte yemek yediği ve sosyalleştiği paylaşım temelli kent sofrası kurulabilir. Masalar bir araya gelerek açık üretim ve öğrenme alanı modülü AB inşa edilebilir. Çalışma, kitap okuma ve bireysel çalışma için sessiz köşe oluşturulabilir. Ya da okuma ve çalışma envanterlerinin ortak kullanıldığı. Paylaş köşe inşa edilebilir. Otoparklar ve kentsel niş alanları tasarım akslarına bitişik tasarlanarak, buradaki alanların işlevsel büyüklüğe göre kullanım alanının büyüyerek aksa taşması ya da küçülerek aksın işlevini içine alması düşünüldü.

STRÜKTÜR

Konut + ofis ve konut birimlerinde betonarme taşıyıcı kullanıldı. Plak döşeme sistemi seçilerek kirişsiz mekanlar inşa edildi. Çatı katında yarı kamusal alanı tanımlaması adına kirişler eklendi. Alt katlardaki kütlesel hareketlenme iz düşüm hizasına kadar kiriş uzatıldı. Merkez yapısında geniş açıklık ve çıkma hareketleri yapmak adına çelik strüktür inşa edildi.

MALZEME

Cephede yatay ve dikey ahşap çıtalar kullanılarak tasarımdaki lineerlik yansıtıldı. Cephe sistemini taşıtmak için ahşap dikey çıta alt ve üst döşemelere cıvata ve bulonlarla sabitlendikten sonra, yatay çıtalar dikey çıtalara zıvana birleşimiyle sabitlenerek sistem çözüldü.