İstanbul’un Kaybolan Kahvehaneleri

Osmanlı toplumunda alışılagelmiş mekân kurgularını ve sosyalleşme ritüellerini dönüştüren kahvehaneler, ilk olarak 16. yüzyılın başlarında Halep, Kahire ve Şam coğrafyasında ortaya çıkmış, zamanla sosyalleşmenin en çok tercih edilen mekânlarına dönüşmüştür. 16. Yüzyılın ortalarına doğru İstanbul’a gelindiğinde halk tarafından benimsenen kahvehanelere farklı anlamlar yüklenmiş ve geleneksel bir ritüel mekanı haline dönüşmüştür.

Antoine-Ignace Melling, İstanbul’da geç 18. yüzyıla ait bir Osmanlı kahvehanesi betimi, 1819. Kaynak: Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore, Paris, 1819; Wikimedia Commons.

Kahve ve kahvehane kültürünün İstanbul’dan Avrupa’ya geçişi, batıda yeni mekânsal yenilikler ortaya çıkarırken Batılı anlamda ‘cafe’ kültürünü oluşturduğu düşünülür. Kahve ve kahvehanelerin doğudan batıya doğru başlayan yolculuğu, daha sonraları tersine döner. Toplumsal ve siyasal değişimlere bağlı olarak farklı işlevler üstlenen kahvehaneler, zaman içinde dönüşerek günümüz kafelerini oluşturmuştur. (Pera Müzesi, 2014)

Peçevi’nin kayıtlarına göre, İstanbul’da ilk kahve satışı 1555 yılında Halep’ten gelen “Hakim”, Şam’dan gelen “Şems” adlı esnaflar tarafından, Tahtakale’de bir kebîr dükkanında gerçekleşmiştir. (Peçevi Tarihi, 1992) Dönemin kaynaklarına bakıldığında, keyif düşkünü bazı sohbet ehli, özellikle okur-yazar ve zarif kimselerin burada bir araya gelerek toplandıkları belirtilir. (Koçu, 1965 s. 422)

“Yıl 962 (1554) tarihine gelinceye kadar, başkent İstanbul’da ve kesinlikle bütün Rum ilinde kahve kahvehane yok idi. Söylenen yılın başlarında Halep’ten Hakem adında esnaftan bir adam ile Şam’dan Şems adlı kibar bir kişi gelip Tahtakale’de açtıkları birer büyük dükkanda kahve satmaya başladılar. Keyiflerine düşkün bazı kişiler, özellikle okur yazar takımından bir- çok büyük kimse, bir araya gelmeye ve yirmişer, otuzar kişilik toplantılar düzenlemeye başladılar. Kimisi kitap ve güzel yazılar okur, kimisi tavla ya da satranç oynardı. Bazen yeni yazılmış gazeller getirip şiir ve edebiyattan söz edilirdi. Ahbap toplantıları yapmak için büyük paralar harcayarak ziyafetler çeken kimseler, artık bu masraftan kurtulup bir iki akçe kahve parası vermekle toplantı safasını sürmeye başladılar.” (Peçevi Tarihi 1992:258)

Kahvehaneler, farklı kesimlerinden halkın toplandığı “kahve” satılan ve tüketilen yerler olarak yaygınlaşmıştır. Zaman içinde kahve satış yerinden çok, farklı kültür seviyelerinden insanları bir araya getiren, toplumsal etkileşimin ve sosyal yaşamın şekillendiği kamusal mekanlara dönüşür. Kahvehaneler, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nda, entelektüel sohbetlerin, sanatçıların ve edebiyatçıların buluştuğu, yeni fikirlerin tartışıldığı mekânlar olarak toplumun her kesiminden insanları aynı çatı altında toplar. Bu süreç, kahvenin sadece bir içecek olmanın ötesine geçip bir kültürün ve sosyal etkileşimin simgesi haline gelmesine olanak sağlamıştır.

Kahve Ocaklarından – Kahvehanelere

Kahvehanelerin yapısal şekillenmeleri, her yüzyılda dönemin toplumsal, kültürel ve ekonomik koşulları doğrultusunda gerçekleşir. İlk başlarda basit ve işlevsel olan kahve ocakları, zamanla estetik ve fonksiyonel açıdan zenginleşmiş kahvehane yapılarına dönüşmüştür.

19.yüzyılın başlarında İstanbul’daki kahvehanelerin sayısına dair kesin bir bilgi olmasa da bazı Osmanlı arşiv kayıtlarında Dolmabahçe, Rumeli Kavağı, Haliç, Eyüp ve Hasköy esnafı hakkında yapılan dökümlerde kahvehanelerin sayısının yüksek olduğu görünmektedir. Bu kayıtlar, kahvehanelerin şehrin en yaygın dükkanları arasında yer aldığını ve İstanbul’daki her 7-8 dükkandan birinin kahvehane olduğu bizlere göstermektedir.

Dolmabahçe ile Rumeli Kavağı arasındaki bölgede 108, Haliç bölgesinde ise 106 kahvehane bulunduğu tespit edilmiştir. 19. yüzyıl başlarında İlk kahve ocakları oldukça küçük mekânlardı. Kaynaklardaki 214 kahvehaneden 145 tanesi, yalnızca bir kişilik işletmelerdi. Aslında günümüzden bakıldığında kahvehane kültürünün ilk kez kahve ocaklarında mekânsallaştığı söylenebilir. Bu kahve ocakları tek kişilikti ve kahve pişirme, servis ve yıkama işlemleri için genellikle kapalı bir mekân kullanılırdı. Müşteriler genellikle ocak dışına yerleştirilmiş taburelere ya da döşeklere otururlardı. Geriye kalan kahvehanelerde ise dükkan sahibinin yalnızca bir yardımcısı bulunurdu. Listelerde yer alan tek kahvehanede ise ustanın yanında iki yardımcının çalıştığı görülmektedir. (Cengiz Kırlı, 2003)

G. Berggren, İstanbul’da Bir Kahvehane. Suna ve İnan Kıraç Vakfı Fotoğraf Koleksiyonu, Pera Müzesi. Kaynak: Google Arts & Culture.

Sur içi veya ticaret merkezi Galata’daki kahvehanelerin en azından bazıların çok daha büyük olduğu düşünülür, ancak tipik mahalle kahvehanelerinin çoğunun, 15-20 müşteriye hizmet verebilecek büyüklükte mekânlar olduğu bilinmektedir.

Eski İstanbul’un kahvehaneleri; mahalle kahvehaneleri, semai kahvehaneleri, keş kahvehaneleri ve yeniçeri kahvehaneleri olarak farklı gruplara ayrılırdı. Benzer mimari özellikler gösterse de, önemli farklılıklar vardı.Yeniçeri kahvehaneleri daha gösterişli, yaşlıların uğrak yeri olan mahalle kahvehaneleri daha sade ve bakımsızken, keş kahvehaneleri gecelemeye müsaitti. Semai kahvehanelerinde ise oturma düzeni, sahnedeki gösteriye uygun şekilde düzenlenirdi. (Evren, 1996)

Semai kahvehaneleri birer okul haline gelmiş, saz şairlerinin katıldığı, sazların çalınıp destanların ve mânilerin söylendiği bir mekan olmuştur.

“Bu kahveler semt semt yayılmıştı ve genellikle mahalle tulumbacılarının toplandığı yerlerdi. Bu toplantılara saz şairleri de katılır, muammalar asılır ve çözene para, şal, ipekli kumaş gibi hediyeler verilirdi. Kahvenin sedirleri, rengarenk kâğıtlar ve yapma çiçeklerle süslenir, muammaların üzerine hediyeler konulurdu. Asılı yazılı muammalar ise dikkatle çözülmeyi beklerdi.” (Musahipzâde Celâl, 1992)

İstanbul’da Bir Kahvehane, 1905. Fotoğraf: Jean Pascal Sébah. Kaynak: David Fraser, Wikimedia Commons. Tarih Arşivi.

Seyyahlar

18. ve 19. yüzyılda İstanbul’u ziyaret eden Avrupalı seyyahlar ve yazarlar, şehirde binlerce kahvehane olduğunu, çoğu zaman bir şaşkınlık içinde anlatmışlardır. Kimi seyyah, İstanbul’u büyük bir kahvehaneye benzetirken ünlü İtalyan yazar Edmondo De Amicis, bir bağırmanın kahve içmek için kâfi olduğunu söyler. (Cengiz Kırlı, 2003)

“İstanbul’da Galata Kulesi’nin ve Bayezid Kulesi’nin tepelerinde kahve vardır; vapurlarda kahve vardır, mezarlık içinde kahve vardır, çarşı içinde kahve vardır. İnsan İstanbul’un neresinde bulunursa bulunsun, etrafına bakmadan sadece bir bağırması kâfidir.” (1874 Edmondo de Amicis)

Emirgan Çınaraltı. Kaynak: Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi Arşiv ve Araştırma Alanı, Envanter No: E-F 047

Geleneksel Kahvehane Mimarisi

İlk başlarda sadece sosyalleşme mekanı olarak ortaya çıkan kahvehaneler zaman içerisinde sosyal olaylar, politika ve ekonominin tartışıldığı mekanlara dönüşmüş, yaşanan bu gelişmeler bağlamında mevcut otoriteler tarafından tehdit olarak görülüp zaman zaman kapatılmışlardır, ancak hızlı bir şekilde küllerinden her seferinde daha güçlü doğan kahvehane kültürü, her dönemde var olmaya devam etmiştir. Zaman içerisinde hem mekânsal hem de sosyal değişimler geçiren kahvehaneler, Tanzimat dönemi ile gündelik hayata dahil olan kıraathanelerle beraber, Batılılaşma sürecinde yerini kafe kültürüne bırakmıştır.

Günümüze gelindiğinde yerli ve yabancı markaların bayilik üzerine kurguladıkları bu kültür, günümüz toplumu tarafından mekânsal kurgu ve işlev noktasında da tercih edilmektedir. Kahvenin tadı kadar mekanların manzarası, rahatlığı, sıcaklığı ve ferahlığı tarihin her döneminde önemsenmiştir. Önceden ustalar tarafından inşa edilen kahvehaneler daha sonra, mimarlar ve mühendisler tarafından da tasarlanmıştır.

19. yüzyılda Melling ve Allom’un gravürleri, Walsh’ın metinleriyle birlikte, dönemin kahvehanelerinin mimarisine ve gündelik kullanım pratiklerine ilişkin önemli görsel ve yazılı ipuçları sunar. Evren’in aktardığı geleneksel kahvehane tarifine göre, klasik planlı kahvehanelerde mekâna çoğu zaman “orta meydan” olarak da anılan kare ya da dikdörtgen planlı bir avlu/ara mekândan girilirdi. Bu alanın üç ya da dört tarafı, yaklaşık bir metre yüksekliğinde oturma düzenekleriyle çevrili olurdu. Bazı kahvehanelerde girişte ayakkabıların çıkarıldığı küçük bir kunduralık bölümü de yer alırdı. Ana mekân, bu giriş bölümünden yaklaşık 20–30 cm daha yüksek bir tabana sahipti. Çoğunlukla duvar kenarlarını çevreleyen, yaklaşık 30 cm yüksekliğinde oturma sekileriyle donatılır; mekânın merkezinde ise şadırvan ya da havuz benzeri bir su öğesi bulunurdu. Ocağın karşı köşesinde, merdivenle çıkılan, etrafı parmaklıkla çevrili ve yaklaşık 20–25 kişinin oturabileceği kerevetli “baş sedir” yer alırdı. “Sedirlik” olarak da anılan bu bölüm, genellikle kahvehanenin nüfuz sahibi misafirlerine ayrılırdı. Tiryakiler ise baş sedirin hemen önünde, post serili özel bir köşede oturur ve yanlarında saat bulundururdu. (Evren, 1996)

Bugün İstanbul’un kahvehanelerinden geriye çoğu zaman arşiv fotoğrafları, gravürler, edebiyat metinleri ve birkaç mekânsal iz kalmıştır. Ancak bu kayıp mekânlar, yalnızca nostaljik birer hatıra değildir. Kahvehaneler, İstanbul’da kamusal iç mekânın nasıl üretildiğini, gündelik hayatın nasıl örgütlendiğini ve sosyal ilişkilerin mekânla nasıl biçimlendiğini anlamak için hâlâ önemli bir okuma alanı sunar. Çınaraltı kahvelerinden Küllük’e, Taşlık Kahvesi’nden Boğaz kıyısındaki iskele kahvelerine uzanan bu kültür, kentin belleğinde hem mimari hem de toplumsal bir iz bırakmıştır.

Emirgan Çınaraltı. Kaynak: Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi Arşiv ve Araştırma Alanı, Envanter No: E-F 043

İstanbul’un kültür, sanat ve edebiyat kimliğine yön veren pek çok önemli kahvehane vardı.

• Çınaraltı Kahvehaneleri
• PierLoti
• Uzun Kahve
• Paşababa Kahvesi
• Küllük Kahvesi
• Sarafim Kıraathanesi
• Marmara Kıraathanesi
• Acemin Kahvesi
• Fevziye Kıraathanesi
• Eftalikus Kahvesi
• Taşlık Kahvesi

İstanbul’un kültür dokusunda çok önemli yeri olan kahvehanelerden bazılarıdır.

Taşlık Kahvesi, Maçka, İstanbul. Fotoğraf: Gültekin Çizgen, 1948. Kaynak: SALT Araştırma, Gültekin Çizgen Arşivi.

Çınaraltı kahvehaneleri, İstanbul’un çeşitli semtlerinde, özellikle çınar ağaçlarının gölgesinde bulunan ve tarihsel olarak önemli kültürel mekanlar olarak kabul edilirdi. Bu mekanlar, bir ağacın etrafında büyümüş alanlar olarak sade ve basitti; sandalye, tabure, sedir ve masalardan oluşmaktaydı. Bu kahvehaneler, sosyal hayatın canlı olduğu yerler olup zamanla yalnızca birer dinlenme noktası değil, her kesimden insanın aynı zamanda kültürel buluşma alanlarına da dönüşmüşlerdir.

Emirgan Kahvehaneleri, Boğaziçi’nin Rumeli yakasında yer alır. Emirgan’daki bu kahvehaneler, çınarların gölgesinde oturulan, Boğaz manzarasının keyfinin çıkarabileceği mekânlardı. Yaz aylarında oldukça kalabalık olan bu mekân, özellikle Yahya Kemal Beyatlı’nın buraya sıkça gelmesiyle ün kazanmıştır.

Beylerbeyi Kahvehanesi, Anadolu yakasında, Beylerbeyi’nde bulunan bu kahvehane, vapur iskelesi ile cami arasında yer alır. Kahvehanenin önündeki çınar ağaçları, deniz manzarası ve küçük bir meydan çeşmesi, sakinlerine keyifli bir ortam sunar.

Çengelköy Kahvehanesi, Eski pazar kayığı iskelesi önünde yer alan bu kahvehane, İstanbul’un en ulu çınarlarının altında yer alır. Bölgenin bostanlarının bağcıları ve kayıkçıları, buranın düzenli müdavimlerindendir.

Kozyatağı Kahvehanesi, Büyük bir bahçe, ulu çınar ağaçları ve bir havuzla çevrili olan bu kahvehane, Kozyatağı’nda bulunur ve sakin bir ortam arayanlar için ideal bir mekandır.

Bulgurlu Kahvehanesi, Bulgurlu köyünde yer alan bu kahvehane, ulu çınarların gölgesinde yaz aylarında tercih edilen bir mekandır. (Koçu, 1964 c 7, s 3911)

Pierre Loti Kahvesi, İstanbul’da unutulmayan kahvehaneler arasında yer alan Pierre Loti, Haliç’in ucunda, Eyüp semtinin en yüksek tepesinde yer alan eski bir dükkândı. Yaklaşık 150 yıllık geçmişe sahip olan bu kahvehane, huzur veren manzarasıyla pek çok kişiye ilham kaynağı olmuştur. Fransız yazar Pierre Loti, pek çok romanını burada yazmıştır. Bugün, Eyüp sırtlarındaki bu eski kahvehane, Pierre Loti’nin anısına “Piyer Loti Kahvesi” olarak anılmaktadır. (Koçu, 1964)

Üsküdar Paşababa’nın kahvesi, Harem iskelesinde deniz kenarında yer almaktaydı. 1950’lerde hâlâ varlığını sürdüren bu kahvehanenin o dönemdeki sahibinin, Adli Sultan Mahmud’un hamlacılarından biri olduğunu belirtilmektedir. Kahvehanesinde, sultan Mahmud’un kayıkta oturduğu döşemeler ve koltuk parçaları bulunmaktaydı. Bu döşemelerinin bir İngiliz tarafından satın alındığı bilinmektedir. (Koçu, 1964 s423)

Küllük Kahvesi: Bayezid Camii civarında, Kanuni devrinden beri kahvehanelerin bulunduğu bilinmektedir. Bu bakımdan, gerek Küllük Kahvesi gerekse Bayezid Medresesi çevresindeki sıra kahveler, bu geleneğin son temsilcilerindendir. 20. Yüzyılın başlarından 1950’li yıllara kadar İstanbul’un Beyazıt semtinde faaliyet gösteren ve edebiyatçıların, sanatçıların ve entelektüellerin buluşma noktası olarak bilinen mekân esas itibariyle bir açık hava kahvesidir. Bahar ve yaz aylarında Bayezid Camii’ni ve meydanı çevreleyen kestane ve çınar ağaçlarının altına kurulan masalar ile kahve sokağa taşardı. Ayrıca eski ve ulu bir caminin çevresinde oluşu da bu kahvehanenin atmosferini etkileyen özelliklerdendir. (İşli 1994: 169) Ziyaretçileri arasında: Abidin Dino, Orhan Veli, Salâh Birsel, Suat Derviş, Neriman Hikmet bulunurdu.

Lüksemburg Kahvehanesi: Enis Batur, bu lüks kahvelerden Luxemburg’u Ebüzziya Tevfik’ten aktarır: “Hele Lüksemburg, şimdiki Kanzuk eczanesinin bulunduğu yerde, eni ve boyu gayet geniş, duvarları kamilen aynalarla donanmış, peykeleri kadife kapalı, tavanı yaldızlı nakışlarla süslü mükellef bir yerdi.”

Taşlık Kahvesi, Mimar Sedad Hakkı Eldem’in en tanınan yapılarından biri olan Taşlık Kahvesi, Maçka sırtlarında konumlanıyordu ve dönemin önemli mimari akımlarını yansıtıyordu. Yapı, III. Ahmed Dönemi’ne ait Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı’nın plan tipini güncel bir biçimde yorumlayarak, 1940’lar Türkiye’sinin mimari arayışlarına katkıda bulunmuştur. Eldem, bu yapısında geçmiş mimari unsurları çağdaş malzemelerle harmanlayarak İkinci Ulusalcı Mimarlık akımına ait önemli bir örnek sunmuştur.

Mekân Şairler, yazarlar, ressamlar ve entelektüellerin buluşma noktasıydı, ancak 1980’lerde, Otel inşası için gözden çıkarıldı. (Kaya, 2022)

Taşlık Kahvesi iç mekân eskizi, Maçka, 1947–1948. Kaynak: Rahmi M. Koç Arşivi ve SALT Araştırma, Sedad Hakkı Eldem Arşivi.

Kaynakça

1. Evren, B. (1996). Eski İstanbul’da Kahvehaneler. İstanbul: Doğan Kitap.
2. İşli, E. N. (2006). “Edebiyatçıların Buluştuğu Yer: Küllük Kahvesi.” Kitap-lık, 90, 79–83.
3. Kaya, İ. N. (2022, 4 Temmuz). “Maçka Sırtlarında Boğaz’ı Gören Bir Yapı: Taşlık Kahvesi.” Arkitekt.
4. Kırlı, C. (2003). “19. Yüzyılda İstanbul Kahvehaneleri.” İstanbul Dergisi, 47.
5. Koçu, R. E. (1964). İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 7. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi Yayınları.
6. Koçu, R. E. (1965). İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi Yayınları.
7. Musahipzâde Celâl. (1992). Eski İstanbul Yaşantısı. İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Peçevî, İ. (1992). Peçevî Tarihi. Haz. Bekir Sıtkı Baykal. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
9. Pera Müzesi. (2014). Kahve Molası: Kütahya Çini ve Seramiklerinde Kahvenin Serüveni. İstanbul: Pera Müzesi Yayınları.