İşletme Binası
Erken Cumhuriyet Dönemi'nin en önemli miraslarından biri olan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası içindeki birkaç yapı için, Üniversite Rektörlüğü ve Kayseri Büyükşehir Belediyesi işbirliği ile hazırlanan rekreasyon alanı düzenlemesi kapsamında Kayseri Koruma Kurulu’na yıkım kararı için başvuru yapıldı. Yıkılması önerilen yapılar içinde, sadece işletmenin değil aynı zamanda bir süre Kayseri kentine de elektrik üreten, Rus konstrüktivizminin dünya üzerindeki sayılı örneklerinden biri olan Elektrik Santrali binası da bulunuyor.
Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası kapandıktan sonra yaşanan süreç şöyle özetlenebilir: Fabrika 1999 yılında, dönemin Dışişleri Bakanı ve Kayseri Milletvekili İsmail Cem’in girişimleri sonucu, hem kent kültündeki hem de milli kimliğin kurulmasındaki öneminden dolayı, 1999 yılında -özelleştirilmek yerine- kamulaştırılarak Erciyes Üniversitesi’ne devredildi. Ancak, kapanan işletmeye ait borçlardan dolayı, futbol, tenis ve basketbol sahaları ve yüzme havuzunun bulunduğu kısım bu devir sürecinin dışında bırakıldı. Erciyes Üniversitesi, devrin ardından İşletme Binası'nı bünyesinde yeni açacağı fakülteler için eğitim amaçlı yeniden düzenleme girişiminde bulundu. Ancak bu girişim kapsamında, bir restorasyon projesi üretilmeden, sadece bölgesel onarımlar adı altında döşeme, duvar gibi eklemeler yapılarak, çoğu kullanılır durumda olan doğramalar aslından bağımsız biçimde PVC esaslı elamanlar ile değiştirildi.
Diğer taraftan tescil sürecinin gerçekleştirildiği günlerde, ülkede nadir görülen bir örnek olan ve işletmede çalışan bekarların barınması için inşa edilen Bekar Apartımanı (1935), çevresinde bulunan Sümer İlköğretim Okulu, Ortaokulu ve Lisesi’nin bulunduğu alana hizmet etmek üzere Kayseri İl Milli Eğitim Müdürlüğü ve Büyükşehir Belediyesi’nin girişimleri ile Gençlik Merkezi olarak yeniden düzenlendi. Yapıya, aslında bulunmayan bir çatı eklendi, giriş şeması tahrip edilerek yeniden düzenlendi.
 Bakım Atölyesi |
 Dış Vazife Evleri |
2005 yılının son aylarında Erciyes Üniversitesi Rektörlüğü, Sümerbank Yerleşkesi’nin dış lojmanlarından bir kısmını, 1935 tarihli Dış Usta Evleri’nin hepsini ve 1942 tarihli Dış Vazife Evleri’nin bir kısmını Kayseri Emniyet Müdürlüğü’ne devretti. Emniyet Müdürlüğü ise ilk olarak, tescilli lojmanların çamaşırhanelerini güvenlik sorunu oluşturuyor bahanesi ile yıktı. 2006 Şubat ayı başında ise, Erciyes Üniversitesi Rektörlüğü ve Kayseri Büyükşehir Belediyesi arasında, işletmenin bulunduğu arazinin Belediye’ye devrini ve 600 yataklı bir araştırma hastanesi yapılmasını içeren bir protokol anlaşması imzalandı. Büyükşehir Belediyesi ve Emniyet Müdürlüğü, tescilin iptali için yeni bir dava açtı, ancak bilirkişi raporları sonucu iptal gerçekleşmedi. Ancak, itiraz ve iptal davası sürecinin sona erdiği söylenemez. Koruma Kurulu'na yapılan başvuru bunun bir göstergesi.
Sümerbank Kayseri özelinde tartışılan belgeleme ve koruma girişimleri ve tescil sürecinden sonra açılan -ve hala süren- tescil iptali ve temyiz davaları, başta yerel yönetimler olmak üzere mimari mirasa ve kentleşme kültürüne verilen önemi yansıtıyor. Ardında, Kayseri kentini -ve neredeyse tüm ülkeyi- sosyal, ekonomik ve kültürel anlamda yeniden var eden bu anıtı hiçe sayarak sadece konumlandığı araziyi kentin içinde kalmış önemli bir rant alanı olarak görme düşüncesi olan bu yaklaşımlar, hem bu ülkeyi kuranlara, hem de bugün bu kentte gerek sanayileşmeyi gerekse de kentleşmeyi Sümerbank Fabrikası’ndan öğrenen Kayseri halkına karşı yapılmış büyük bir saygısızlıktan öte bir şey değil.
 Elektrik Santrali |
 İşletme Binası Güç Kulesi |
Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası Neden Önemli?
Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, Birinci Beş Yıllık Sanayileşme Planı (1930) kapsamında Sovyetler Birliği'nden alınan 8,5 Milyon Türk Liralık krediyle kuruldu. Temelleri, 20 Mayıs 1934'te dönemin Başbakanı İsmet İnönü tarafından atıldı ve inşası 16,5 ayda tamamlanarak 16 Eylül 1935'de hizmete açıldı. Sovyetler Birliği’nde tasarlanan yapılar, betonarme ve yığma karma teknikle inşa edildi. Halk tipi, ucuz pamuklu kumaş üretmek için kurulan Sümerbank Kayseri Fabrikası, İşletme (34.262 m2), Müdüriyet (462 m2), Tamirhane ve Elektrik santrali gibi işletmeye yardımcı binalar (yaklaşık 4.000 m2), depolar ve sosyal tesislerin oluşturduğu 218.000 m2’si kapalı toplam 922.500'lik oturuma sahip. Hizmete açıldığı yıllarda, fabrikada 2.100 işçi ile 155 memur çalıştı.
Türkiye'de sanayileşme hareketini başlatan, devlet tarafından yapılmış ilk tesis olan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, yapıldığı dönem ve konumu itibariyle, büyük bir devrimin eseri. Yapılış amacı, ekonomik ve sosyal işlevi, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslaşma çabalarıyla doğrudan ilgili. Bundan dolayı tesis, sadece Kayseri merkezli değil, o dönemde oluşturulmaya çalışılan “modern” Türkiye hakkında genel bir değerlendirme olanağı sağlıyor.
Elektrik Santrali, 1935 (C. Edige)
Tesis, sadece bir sanayi yapısı değil, ardında "modernleşme" hareketinin tetiklendiği kentsel ölçekte bir düzenleme olarak değerlendirilmeli. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, modernleşme hedefi için, “Batılı” bir kent kurdu. Fabrika ve lojmanları bu “modern” ütopyanın somutlaştırılmış halidir. Tesis, o dönemde büyük bir gurur kaynağı oldu. Dolayısıyla “modern” olma ideali, toplumsal ülkü haline dönüştürüldü.
Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, toplumun Batılılaştırılmasında etkili oldu. Başta lojmanları olmak üzere tüm mekanları, kentin mimari ve sosyal kültürünü yeninden tanımlayarak; mekansal ve kültürel bir devrim gerçekleştirdi. Bundan dolayı Sümerbank Bez Fabrikası’nın, Kayseri kent kültürü için önemli bir mekansal “eşik” tanımladığı öne sürülebilir.
Tesis, kentsel mekanına olduğu kadar, ekonominin gelişimine de katkıda bulundu. Fabrika, işçisini çalıştırmaya başlamadan önce eğitti, onlara “zanaat" kazandırdı ve işlerinde uzman bireyler yetiştirdi. Bu bireyler, fabrikadaki çalışma sürelerinin ardından, özel girişimleri ile yeni tesisler kurdular ve başta Kayseri kenti olmak üzere tüm yurdun ekonomik gelişimine katkıda bulundular.
Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, aynı zamanda toplum düzenini de etkiledi. “Batılı” bir kent merkezinde bulunabilecek eğitimden, barınmaya her tür sosyal donatıyı içeren mekanlar, hem Sümerbank Yerleşkesi içinde yaşayanların, hem de kentin sosyalleşmesini sağladı. Fabrikada çalışmak için farklı yerlerden gelen herkes, ortak “çağdaşlaşma” hedefi için bir araya gelerek, yaşam ritüellerini, “modern” ülkülerle güncelleştirdiler.
Elektrik Santrali'nden İşletmeye Bakış, 1935 (C. Edige)
İnşa edildiği dönemde hem mekansal hem de kültürel olarak bir devrim özelliği taşıyan tesis, zaman içinde Kayseri kent kimliğinin önemli bir öğesine dönüştü. Özetle, Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, çağdaşlaşma arayışında olan bir toplumun, kendini yönetenler tarafından kurgulanan -yeni- “modern” kimliği içselleştirmesini ve yeni ilerleme geleneğinin benimsemesini sağladı.
Özellikle, 1935-1945 yılları arasında işletme binaları ile birlikte inşa edilen Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası Lojmanları’nı sadece, bir sanayi tesisinin “sosyal konut” uygulamaları olarak değerlendirmek yetersizdir. Devlet, lojmanlar özelinde, -o dönemde- ulaşmaya “Batılı” ülke kentlerinin birinin bir örneğini inşa etti. 1930’lar Türkiye’si için bir ilk olan lojmanlar, aynı zamanda ülkenin ilk toplu konut uygulaması olarak da değerlendirebilir. Lojmanlar, sosyal donatılarıyla birlikte Kayseri kentinin -aynı zamanda yeni ülkenin de- mimari hafızası için mekansal bir devrim tanımlıyor. Konutlar, “modern” bireyin içinde gerçekleştireceği işlevin gerektirdiği büyüklüğe sahip mekanlardan oluşuyor. Lojmanları oluşturan konut bloklarının düzenlemeleri ise, kentin ilk şehircilik uygulamasıdır. Lojmanlar aynı zamanda, çevresini de şekillendirdi. 1950’li yılların başından 1971’e kadar, fabrikada çalışanların kurduğu kooperatifler ile, işletme çevresinde üretilen konutlara bir örnek oldular. Günümüzde, Yeni Mahalle, İkiyüz Evler, Bebek olarak bilinen mahalleleri kurdular.
 Giriş |
 Elektrik Santrali |
Sümerbank Kayseri Yerleşkesi Neden Korunmalı?
Bir kenti yaşamak, kültürü ile bütünleşmeyi ve içeriğini oluşturan her değeri içselleştirmeyi gerektirir. Kenti oluşturan mimari öğeler ise bu içselleştirme sürecinin mekansal deneyim aktarım merkezleridir. Bu bağlamda, Cumhuriyet’in ilanının ardından kentin yeniden kurgulanmasını sağlamış olan Sümerbank Yerleşkesi, Kayseri kent kültürüne dahil olmak için deneyimlenmesi gereken önemli mekanlardan birisi.
Sümerbank Yerleşkesi, işletme binaları, sosyal tesisleri ve lojmanları ile ayrılmaz bir bütün. Konumu ya da günümüzdeki yıpranmış fiziksel durumu ise, burada yapılmak istenenleri hiçbir biçimde haklı çıkaramaz. Yerleşkeyi var eden değerler, zamanın yıpranmışlığı ile yapılar üzerinde oluşmuş bozulmalardan çok daha önemli.
Elbette, korumak sadece basit anlamda restore ederek, onararak, kullanılmayan, anlamsız boşluklar yaratmak anlamına gelemez. Önemli olan, “modern” Türkiye'nin kurulmasında önemli rol oynamış, Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası ve Lojmanları’nın yıpranmışlıkları giderilerek kentin yaşamına dahil edilmelidir. Bu aslında, -başta Kayseri’de yaşayan- herkesin “çağdaş” bir kentli olarak, yaşadığı kentin tarihi ile yüzleşmesi; Sümerbank Yerleşkesi ve benzeri anıtları, onlarla mekansal paylaşımlar kurarak onurlandırmasıdır.Konuyla İlgili Linkler
- Docomomo (Documentation and Conservation Modern Movement) Tarafından Açılan Sanal İmza Kampanyası
- Google Earth'de Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası
13 Haziran 2008, 20:01Yazan: RedRapsodyHaklısınız, biz de Kayseri'de tiyatroyu sahipsiz bıraktık belki. Ama işte üzüm üzüme baka baka meselesi bu. Bugün Alidağın zirvesinde ben biraz umutlandım. Müzik eşliğinde hem piknik yapıp hem de merakla tandem paraşütçülerini izleyen Kayserili vatandaş halinden oldukça memnundu. Eve giderken farklı bir yoldan giderken, farklı birşey görünce mutlu olabilecek kadar müzetvazı aslında kentim insanı. Belki bu kentin, mimarı, sanatçısı, müzisyeni vatandaşın ayağına gitmeli... Onlar gelmiyorsa Kentin ortasına kurmalı tiyatroyu. Kayseri'nin en büyük ihtiyacı bu bence. Herşeyi var, suyu, yolu, parkı bahçesi... Hani heves, tutku eksikliği var insanların yüzünde. Çarşıda pazarda gezince, esnafla konuşunca bunu görüyorum. Kaldığım 3 aylık dönemde de bunu gördüm. Sanki baskı altında yaamanın getirdiği bir bıkkınlık var. Herkezin gözü birbirinin üzerinde. Hani bu zincirleri kıramamak ' konu komşu ne der' düşüncesinden kaynaklanıyor. Tiyatroya gidersem solcu mu sanarlar beni diye düşünenler bile vardır bence. Kayseri'ye 50 km uzaklıktaki Ürgüp/Mustafa paşa bile çok daha yatkın böyle şeylere... Biz neden uzağız buna. Konuyu fazla dağıtmadan... Yaşayan bir kültürel merkeze ihtiyacı olduğu kesin bu şehrin. Yaşayan kamusal alanlara ihtiyacı var. Bu yapı grubu içerisinde her türlü faaliyetin gerçekleştirilebileceği sosyal merkeze dönüşebilir. Bunun içinde yarışma açılmalı. Yarışma çok zahmetli deniyorsa bari fikir yarışması açılsın fonksiyonlarla ilgili. Söyleyebileceğim bu kadar. Konuya Burak hoca daha hakim, ben yapıların fiziksel özelliğini yüzeysel biliyorum sadece. Fonksiyon olarak önerilerim forum içerisinde bukadar. Bundan sonrası hayatınıntamamı Kayseri'de geçenlere ait.
13 Haziran 2008, 17:30Yazan: alpartSayın Redrapsody; Keşke daha iyi bir kültürel ortamda yaşasak,bu yalnızca kurumların elinde olan bişey değil,devlet tiyatrosu her ay iki oyun getiriyor ve ücretsiz ama salon dolmuyor,sinema salonları sansasyonel film olmayınca bomboş,sergi açılsa giden yok,sergi salonu yapıldı kimse gitmiyor,terminale küçükte olsa bir sergi holü koyduk amatör sanatçılar sergi açmak ister belki dedik ama şu ana kadar tek sergi olmadı,millet olarak sanata olan bakışımız farklı,Kadir Has Kongre Merkezi bitti,içinde büyük bir sergi holü var,pano bile yaptırdık,sergi açacak olan varsa burdan duyuruyorum hemen orayı kullansın.Üstelik Güzel Sanatlar ve Mimarlık gibi bölümler var burda,ben güzel sanatların daha aktif rol almasını isterdim.Sümer bölgesininde iyi planlanmasını en çok ben isterim.Hergün önünden geçip evime gidiyorum.Başkan korkacak bir durum yok,makul isteklerle giden herkesi dinleyeceğini ya da ilgili birime yönlendireceğini tahmin ediyorum.Fiki olan varsa gitsin.
13 Haziran 2008, 15:39Yazan: RedRapsodySayın Redrapsody, Kent müzesi binasını Haluk Pamir Hoca projelendirdi,o binadan beklenen teknolojik bir sergilemeydi.Kadir Has bir proje uygulanmadan evvel projeyi görüp para verdiği için habersiz iş yapılmış imajı doğurmak yanlış.İyidir kötüdür onu tartışmıyorum ama senede en az 250.000 kişi ziyaret ediyor,arkeoloji müzesinin kaç katı bilmiyorum.Arkeoloji müzesi için kültür bakanlığı ve Kaniş Karum kazı grubunun ortak bir müze çalışması olduğunu biliyorum,bakanlıkta işler yavaş ilerliyor.Ayrıca kaleiçi yarışmasında belki de o bölge için müze öneren vardır,belki onu bekliyor olabilirler. Bu şehrin kültürel ve sosyal yönden canlanması en çok beni sevindirir,çünkü ben burda yaşıyorum.Sümer bölgesi için birşey söyleyemiyorum,çünkü bu bölge için ne gibi bir fonksiyon olabilir bilmiyorum,uzmanlık alanım değil,bu konuyla uğraşanlar var,onlar öneri sunsun,senin fikrin varsa sen öneri sun,bu konularda deneyimi olanlar çalışsın. Ayrıca sürekli eleştiri yapacağın yerde önerilerin varsa gidip kurumlara anlatsana;ama ben orada yaşamıyorum "banane" diyorsan o ayrı konu. Spor tesisi eksiğimizin kalmadığı doğru.Şu anda en çok ve en modern spor tesisine sahip şehir Kayseri sanırım.Bunu da hiç beğenmediğiniz belediye yaptı. Kent müzesini kimin yaptığını biliyorum. Beni ilgilendiren o değil, projenin biraz 'balon' olması. Söylediğinizi gibi insanları o şatafatlı bina çekiyor , fakat arkeoloji müzesinin yerinden bile habersiz Kayseri'li. Yukarıdaki yazılarda ben eleştiriden çok öneri görüyorum. Sümer bölgesinin hatta Kayseri'nin kültürel merkezi olabilecek bir yapı grubu olduğunu düşünüyorum. Bundan ötesi 'yarışma' süreci içerisinde ortaya koyulur. Davetiyeli yarışma da olabilir, sadece fikir yarışması da açılabilir. Yeterki bir şekilde kentin ihtiyacı olan şeyler ortaya konsun. Ben Kayseri'de yaşamasam da sık sık geliyorum Kayseri'ye. Ali dağında yamaç paraşütü şampiyonası vardı, onun için bugünden hafta sonuna kadar ordayım. Halkın farklı aktivitele karnı aç, aslında herkes bıkmış Kayseri'nin katı sosyal hayatından, bunu dile getiremiyorlar ama... Başkandan mı korkuyorlar bilmiyorum. Festival, konser, sergi, sinema festivali vs... bunlar da lazım. Birşeyi sadece İYİ-KÖTÜ diye tanımlamak bana göre değil. Belediye'nin iyi yönleri varsa, eksik kaldığı yerler de var. İyi yanlarımızı bırakın dışarıdakiler konuşsun, Kayserililer eksikliklerini tartışsın...
13 Haziran 2008, 11:01Yazan: alpartSayın Redrapsody, Kent müzesi binasını Haluk Pamir Hoca projelendirdi,o binadan beklenen teknolojik bir sergilemeydi.Kadir Has bir proje uygulanmadan evvel projeyi görüp para verdiği için habersiz iş yapılmış imajı doğurmak yanlış.İyidir kötüdür onu tartışmıyorum ama senede en az 250.000 kişi ziyaret ediyor,arkeoloji müzesinin kaç katı bilmiyorum.Arkeoloji müzesi için kültür bakanlığı ve Kaniş Karum kazı grubunun ortak bir müze çalışması olduğunu biliyorum,bakanlıkta işler yavaş ilerliyor.Ayrıca kaleiçi yarışmasında belki de o bölge için müze öneren vardır,belki onu bekliyor olabilirler. Bu şehrin kültürel ve sosyal yönden canlanması en çok beni sevindirir,çünkü ben burda yaşıyorum.Sümer bölgesi için birşey söyleyemiyorum,çünkü bu bölge için ne gibi bir fonksiyon olabilir bilmiyorum,uzmanlık alanım değil,bu konuyla uğraşanlar var,onlar öneri sunsun,senin fikrin varsa sen öneri sun,bu konularda deneyimi olanlar çalışsın. Ayrıca sürekli eleştiri yapacağın yerde önerilerin varsa gidip kurumlara anlatsana;ama ben orada yaşamıyorum "banane" diyorsan o ayrı konu. Spor tesisi eksiğimizin kalmadığı doğru.Şu anda en çok ve en modern spor tesisine sahip şehir Kayseri sanırım.Bunu da hiç beğenmediğiniz belediye yaptı.
13 Haziran 2008, 08:34Yazan: RedRapsodySayın alpart Kayseri'nin sorunları çok fazla bence de ama bunlar nedir? En önemlisi kültürel ve sosyal faaliyetlerin yetersizliği. Spor tesisi eksikliğimiz kalmadı sanırım. Sorunlar artık kültürel ve sosyal boyutta. Bunları gidermek için de sadece ilgi çekici bina yapmak yetmiyor. Müze yok diyorsunuz da rahmetli Kadir Has dünyanın parasını göktü Kent ve Mimarsinan müzesini yaptırdı. O devasa binada ne sergileniyor? Kayseri maketi, kiosklar, Mimar Sinan eserlerinin maketleri... Yan kulelerde de kebapçı var sanırım. Arkeoloji müzesi nerede diye sorsanız yerini pekçok kişi gösteremez eminim. Bunlar vizyon eksikliğinden kaynaklanıyor bana kalırsa. Kayseride insanlar ne yapıyor, hayatları nasıl geçiyor? Bunun derinlemesine araştırılması kentin ne ihtiyacı var bunu belirler. Bu kompleksten (sümer bez fabrikasından) çok güzel müze olur, konfesrans etkinlik merkezleri eklenir, sergi salonları, üniversitenin mimarlık ve güzelsanatlar bölümleri için etkinlik birimleri vs... Kayseri Modern olur, Santral Kayseri olur olmadı Fabrika Kayseri olur... Kayseri'nin gerçekten ihtiyacı olan fonksiyonlar eklenebilir. Bunun için de küçük çaplı bile olsa yarışma açılıp fikirler alınmalı diye düşünüyorum.
9 Haziran 2008, 18:58Yazan: Omer Yilmazgorsel eklemeye calsıtım ama basaramadım... bir sekilde bulup, eklerim. Email ile bize gönderirseniz biz de ekleyebiliriz.
9 Haziran 2008, 18:02Yazan: alpartKayseri'nin sorunları çok fazla,bu bölümün müze olmasını isteyenlerimiz var ama Kayseri'nin bilinen 5000 yıllık tarihinden gelen 30.000 in üzerindeki eserlerini dahi sergileyecek müzesi yok.Kültür Bakanlığı el atmalı biraz da bu işlere, her işi belediye yapmamalı.Bu belediye içinde yorucu bir durum bence.Sümer bölgesi içinde kültür bakanlığı bir proje geliştirmeli,konuyu devralmalı,her işi belediyeye yıkmak mantıksız biraz...
9 Haziran 2008, 13:11Yazan: burakagorsel eklemeye calsıtım ama basaramadım...
bir sekilde bulup, eklerim.
9 Haziran 2008, 11:45Yazan: RedRapsodySöz konusu yapı grubu tescillenmiş. Kale içi yarışmasının sonuçları netleşince sanırım burası için de bir yarışma açılması yerinde olur. Bu fabrikanın yeri çok önemli çünkü. Kayseri 2ye bölünmüş durumda, kentin kuzey tarafı kopuk gidiyor. Kuzey Kayseri'nin merkezi olabilecek biryer. Bu nokta sosyal-kültürel merkez niteliğini sağlayabilecek harika bir noktada. Umarım güzel bişeyler çıkar , bu sefer ne yapılabilir tartışmalarını açık seçik konuşarak yaparsa yetkililer(yarışma açarak en güzeli) sonuçları da tatmin edici olur bana kalırsa.
9 Haziran 2008, 11:38Yazan: alpartMurat Hocam doğru söylüyor,elinizdeki görsel ve fotoları burada yayınlarsanız değeri daha iyi anlaşılır,
Bütün yorumları forumda okuyun!
