Le Corbusier’nin "Vers une architecture" eserinin yeni İngilizce çevirisinde, birebir çeviri, şiirselliğe ağır basıyor.

Dünya üzerindeki son 85 yıllık mimari pratik ve teorinin ilham kaynağı veya kimilerinin de söylediği gibi "uğrak noktası" olan Le Corbusier’nin "Vers une architecture" eseri, Getty Araştırma Enstitüsü (Getty Research Institute) Metin ve Belge dizisinin, sayısı şimdilik 18 olan, İngilizce’ye çevrilmiş önemli mimari metinlerinin sonuncusu. Fransızca orijinali 1923’te, Paris’te yayımlanan "Vers une architecture", ilk defa birebir çeviriyle, John Goodman tarafından, "Toward an Architecture" adıyla İngilizce’ye çevrildi. Bu dizinin diğer ciltlerinde olduğu gibi, bu çeviride de, en az sunduğu metine eşdeğer önemde aydınlatıcı bir sunuş yazısı, bu kez mimarlık tarihçisi Jean-Louis Cohen tarafından kaleme alınmış. Bu sebeple, Goodman’ın titiz çevirisinin hoşluklarına girmeden önce, Le Corbusier’nin özgün işinin doğuşuna eşlik eden koşullara, Cohen’in rehberliğinde göz atmamız yerinde olur.

"Vers une architecture" 20. yüzyılın ilk çeyreğinin "mondain" (Fransız moda dünyasına ait) Paris avangardının bir yan ürünüydü. Bununla birlikte, ütopyacı sosyalizm akımının 19. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenebilecek gelişim süreci içinde, eserin öncellerine rastlamak mümkün. Metin, ilk olarak, Le Corbusier (Charles-Edouard Jeanneret, 1887), pürist ressam Amédée Ozenfant ve Dadaist şair Paul Dermée’nin birlikte çıkardıkları "L’Esprit Nouveau" dergisinde, bir makale dizisi olarak gün ışığına çıktı.

L’Esprit Nouveau yayımcıları baskıda gelenekselci, söylemde marjinal bir mizanpajda karar kıldılar. Kalın sans-serif karakterle -ki 19. yüzyıl reklamcılığının kullandığı teknikleri fazlaca anımsatan bir biçimdi- büyük harflerle atılan başlıkların ayırdığı hakim anlatımlı metinler, bu mizanpajın sonucuydu.

1927’de, eserin ilk İngilizce çevirisini yayımlayan John Rodker’in çeviri metninde koruyamadığı bu kısıtlayıcı tipografik ayrım, daha sonraki çevirilerde de, Le Corbusier’nin kendini içinde bulacağı çatışmaları tetikleyen, kabul edilemez kural haline gelmiştir.

Rodker’in tereddütleriyle, çevirmeni mimar Frederick Etchells’in, bir niteleme sıfatı olan "new" (yeni) kelimesini -kimilerine göre Le Corbusier’nin tezinin etkileri, geç 20’li yılların İngiliz beğenisinin Edward dönemi tenöründen uzak tutmak için kullanılmıştır- başlığa eklemeyi seçmesinin bir ilgisi olabilir.

Benzer bir kaygı, Etchells’in (1915 London Vorticist sergisinde katılımcı ressam), Le Corbusier’nin önsözü yerine, ondan biraz daha uzun olan bir savunmayı çeviriye koymuş olmasından çıkarılabilir. 1927’de, kendi eklediği şekliyle:

"Towards a New Architecture" özgün olarak, elbette, Fransız okuyucusu için yazılmıştır ve İngiltere ve Amerika’daki koşullara uymayan noktaları vardır. Ancak, kitap sadece, biz mimarları düşünmeye zorladığı, durumu tartmaya, hangi yöne gittiğimizi anlamaya ve girmek zorunda kalacağımız belirsiz yolları farketmeye zorladığı için bile çok değerlidir.

"Vers une architecture"ın anlatımı, mühendislik ve mimarlık alanlarında dönüşümlü gezinirken, bir yandan da bütüncül bir ritm içinde çerçevelidir: Yedi bölümünün ilki dualistiktir, mühendis estetiğiyle mimarlığı birlikte anlatır. İkinci bölüm, dördüncü ve beşinci gibi üç parçaya ayrılmıştır. Üçüncü ve altıncı bölümler akış içinde araya giren, kendilerine has konuları içerir ("Regulating Lines" ve "Mass Production Houses"). Metin, tüm toplum için üretilecek rasyonel, saflaştırılmış, stilsiz mimarlığın, muhtemel şiddetli bir değişimi, devrimi bertaraf edebileceğini savunan, dualistik bir sonla bütünlüğe kavuşur.

Gustave Eiffel’in çelikle, Auguste Perret’nin betonla yaptıklarıyla temsil olunan Fransız inşaatçılığının görkemli geleneği bir tarafa, "Vers une architecture"ın içerdiği birçok esasın ilham kaynakları, 1907’de Alman tasarımcılar tarafından, devlet desteğiyle kurulmuş bir dernek olan Deutsche Werkbund’un gelişim sürecinde yatar. Bu hareketin habercisi kabul edilen metinler, öncelikle, geç 19. yüzyıl historisizminin "biçem tüccarlığı"na karşı bir duruşun ürünleri olmuştur ve zuhur eden modern dünyanın teknolojik kalıplarına itibar gösteren, yeni bir tavrı savunmuşlardır. Le Corbusier’e özellikle tesir eden "Deutsche Werkbund Jahrbuchen" (yıllıklar) ciltlerinden ikisi olan "Art in Industry & Trade" (1913) ve "Transport" (1914), kendisinin kaleme aldığı kitaplar bölümünde (Goodman çevirisinde) "Eyes That Do Not See..." adı altında verilmiştir. Ciltlerin ilkinde, Walter Gropius’un modern endüstriyel yapılar üzerine yazdığı makale ile Kuzey Amerika tahıl siloları konu edilmiştir. İkincisinde ise, modern hareket yeteneğinin (locomotion) aygıtları olan çeşitli gelişmiş mühendislik ürünlerine (otomobil, uçak, transatlantik gibi...) değinilerek, bunlara itibar kazandırılmıştır.

Metnin "Three Reminders to Architects" ve "Architecture" başlıklı bölümleri, Etchells ve Goodman çevirilerinde çokça hissedilir farklılıklar taşıyor ki bu farklılıklar çoğunlukla Goodman’ın çevirisinin yalınlığından ve birebir olmasından kaynaklanıyor. Öte yandan Le Corbusier’nin "L’Illusions des Plans" başlığının çevirisinde Etchells’in "Plans" şeklindeki çoğul kullanımının, Goodman’ın, aksinde ısrar ederek kullanmayı seçtiği "The Illusions of the Plan" çevirisinden daha çok metne sadık olduğu tartışılabilir veya Etchells’in, Le Corbusier’nin "Maisons en série" başlığı için kullandığı "Mass Production Houses", kulağa Goodman’ın versiyonundaki "Mass Production Housing" ifadesinden çok daha doğru gelmektedir. Ancak, esas itibariyle, Goodman’ın başarısı, Etchells’in de "volume" ve "mass" kelimelerini karıştırması veya "Maison en série" kısmındaki bütün bir parçayı atlaması gibi, yapılmış bazı çirkin, hatalı çevirileri onararak, parlak bir iş çıkarmasında yatıyor.

Eğitimli bir bakış açısıyla, İngilizce konuşan bizlerin bunca yıldır elimizde olandan başka, daha kelimesi kelimesine, titizce yapılmış bir çeviriye kavuşmamız iyi bir gelişme. Elbette söz konusu olan, şiirselliğin sınırında, retorik bir düzyazı olduğunda, birebir çeviri pek tercih edilir olmaz. Zira hiçbir metin sahip olduğu retorik ritmden bir şeyler kaybetmeksizin tam anlamıyla birebir tercüme edilemez. Öte yandan, benim görüşümce, hangi versiyonun daha cazip olduğuna da her zaman kolayca karar verilemez.

Yeri gelmiş bir örnek olarak, Etchells’in çevirisinde, aşağıdaki şekliyle geçen meşhur kısım, Goodman’ın çalışmasındaki haliyle, okuyucuda tereddüt uyandırıyor:

"But suddenly you touch my heart, you do me good, I am happy and I say ‘This is beautiful.’ That is architecture. Art enters in…’’ [Fakat aniden yüreğime dokunursun, beni iyi edersin, mutluyum ve derim ki "bu güzel." O, mimarlıktır. Sanat dahil olur...]

Goodman, orijinal Fransızcası ve Etchells’in çevirisi, her iki metinde de olan "and" kelimesini izah edilemeyecek şekilde atlayarak, "c’est beau" ifadesini en düz şekliyle, "it is beautiful" olarak çevirerek ve son olarak Le Corbusier’nin "L’art est ici" ifadesi için "Art is present" kullanarak yaptığı hataları öylece bırakıyor. Benim görüşüme göre Etchells’in "Art enters in" ifadesi orijinal Fransızca metnin lirizmini çok daha iyi yakalamıştır. Herhangi bir şiirin çevirisinde karşılaşılabilecek, tanınması gereken, Fransız dilinin doğasından olan ses düşmesi özelliği, Etchells tarafından içgüdüsel algılanmıştır. Fakat, görünen o ki, Goodman’ın çalışmasında gözden kaçırılmıştır. Dolayısıyla Etchells’in yaratmış olduğu ifadesiyle "Engineer’s Aesthetic", Goodman’ın birebir çevirisindeki "The Aesthetic of the Engineer" ifadesinden kesinlikle daha uygundur. Bu yeni çeviri çalışmasında gösterilen özenin, titizliğin, yukarıda sıraladıklarım ve onlara benzeşen durumlarda ulaştığı sonuç, orijinal metindekini ancak anımsatacak yeterlilikte bir dilin, üzüntü veren tekdüzeliği olmuştur.

Tüm çeviri çalışmalarında olduğu gibi, buradaki çelişkiler için de bir tek doğru yanıt yoktur, fakat kesin olan şudur ki, tercüme edilen metnin ortaya çıktığı kültürel bütüne mümkün olduğunca hassas yaklaşmak zaruridir. Kabul edilemez hataları, hatta cüreti bir yana, Etchells’in, çalışmasında, hedefini çok fazla şaşırdığı söylenemez. Son söz olarak, Reyner Banham’ın berrak bir zihin ürünü olan "Theory and Design in the First Machine Age" çalışmasında gözlemlediği gibi:

"Vers une architecture" gerçek anlamda hiçbir tartışma içermiyor. Onun yerine sınırlı sayıda tema üzerine yazılmış, temaların birbirleriyle kaçınılmaz ilişkilerini hissettirecek şekilde bir araya getirilmiş, retorik ve coşkun makaleler serisi içeriyor.

Banham her ne kadar Le Corbusier’nin eserinin çeşitli bölümleri arasındaki zorlayıcı mecazi bağıntıları tam anlamıyla çözümleyememiş olsa da, metnin yadsınamayacak şiirsel karakterini vurgulamakta çok haklıdır. Zira modern mekanik paradigmaların, klasik referanslarla oluşturdukları alternatif eşleşmeler, günün sonunda doğruyu ortaya çıkaracaktır. Hatta öyle ki, paradoksal olarak, bir yandan Avrupa’nın akademik mirasının güvenilirliğini zayıflatarak, diğer bir yandan ise tüm dünyadaki genç mimarların 20. yüzyılın en iyi dönemine dair iş tanımlarını, görevlerini tespit ederek, her iki yolla hizmet vermeyi sürdürecektir.

* Columbia Üniversitesi Mimarlık, Planlama ve Koruma Fakültesi Profesörü. İçlerinde, kısa zaman önce 4. baskısı yapılan “Modern Architecture: A Critical History” ve 2001 yılında çıkan “Le Corbusier” kitaplarının da olduğu pek çok eserin yazarı.YorumlarYorum Sayısı: 1

4 Nisan 2008, 11:36Yazan: Zeynep GüneyLe Corbusier’nin "Vers une architecture" eserinin yeni İngilizce çevirisinde, birebir çeviri, şiirselliğe ağır basıyor.

Dünya üzerindeki son 85 yıllık mimari pratik ve teorinin ilham kaynağı veya kimilerinin de söylediği gibi "uğrak noktası" olan Le Corbusier’nin "Vers une architecture" eseri, Getty Araştırma Enstitüsü (Getty Research Institute) Metin ve Belge dizisinin, sayısı şimdilik 18 olan, İngilizce’ye çevrilmiş önemli mimari metinlerinin sonuncusu. Fransızca orijinali 1923’te, Paris’te yayımlanan "Vers une architecture", ilk defa birebir çeviriyle, John Goodman tarafından, "Toward an Architecture" adıyla İngilizce’ye çevrildi. Bu dizinin diğer ciltlerinde olduğu gibi, bu çeviride de, en az sunduğu metine eşdeğer önemde aydınlatıcı bir sunuş yazısı, bu kez mimarlık tarihçisi Jean-Louis Cohen tarafından kaleme alınmış. Bu sebeple, Goodman’ın titiz çevirisinin hoşluklarına girmeden önce, Le Corbusier’nin özgün işinin doğuşuna eşlik eden koşullara, Cohen’in rehberliğinde göz atmamız yerinde olur.

Columbia Üniversitesi Mimarlık, Planlama ve Koruma Fakültesi Profesörü Kenneth Frampton, Le Corbusier’nin "Vers une architecture" eserinin çevirilerini karşılaştırıyor.

Haberin devamı için: Corbu'yu Yorumlamak

Bütün yorumları forumda okuyun!